In het begraafboek van Nispen-Essen kom ik vaak de kwalificatie 'met hele uitvaart' en 'met halve uitvaart' tegen. Ik kan ook niet goed ontcijferen wat er in het Latijn staat. Weet iemand wat dat inhoudt? Het gaat in dit geval om de 17e eeuw.
16 reacties
- theo14 jun 2021, 16:26
Machteld,
Mogelijk betekent hele uitvaart: uitvaart voor een volwassene en halve uitvaart: uitvaart voor een kind.
- theo14 jun 2021, 16:31
Machteld,
Mijn antwoord klopt niet, zie:
- Helena15 jun 2021, 04:03
Mijn eerste gedachte was ook >> uitvaart voor volwassene < > voor een kind.
Nee dus, toch wat anders. Interessant. Dank voor de link, Theo. - Machteld Olthof15 jun 2021, 08:25
Er staat in de tekst op een gegeven moment ook 'cerebrati sunt (uitvaart - kan het Latijn miet ontcijferen) en dan de namen van het echtpaar. Dat zal dan de mis zijn geweest die is 'gevierd'
- Machteld Olthof15 jun 2021, 19:41
Het kan nog mooier: ik heb nu de volgende tekst gevonden:
'Sepultus est ...... in templo cum summa celebritate ex (kan dit nog steeds niet ontciiferen, staat voor 'uitvaart'). Dus hij is begraven in de kerk met de hoogste viering van de uitvaart. Dat is meer dan de hele uitvaart dus. Weet iemand wat dit in zou kunnen houden? - Wim15 jun 2021, 23:09
De link van Theo lijkt me de juiste.
Er is vreemd genoeg nog een andere uitleg over hele en halve uitvaart.
In de aantekeningen over het dorp Stramproy (Delpher zoek op boeken en halve uitvaart) staat een stuk hierover. In het kort: was meer een feest dan plechtigheid en werd gehouden 3 weken ná de begrafenis; heel: genodigden brachten zelf o.a. een rij weggen mee (6 broodjes); halve: brachten ze een halve rij weggen mee enkel voor het middagmaal. - Egbert15 jun 2021, 23:30
Als een "hele uitvaart" verwijst naar een normale katholieke uitvaart en een "halve uitvaart" voor een uitvaart in een tijd dat de openlijke uitvoering van het katholieke geloof niet was toegestaan, dan kunnen die termen moeilijk in hetzelfde begraafboek uit dezelfde tijd voorkomen.
Een hele uitvaart kan dan in gebieden die onder de Staten Generaal vielen alleen maar vóór 1648 zijn voorgekomen.@ Machteld
Kun jij aangeven in welk begraafboek jij die beide termen hebt gevonden (periode en inventarisnummer). Nispen viel na 1648 onder de Republiek, Essen onder de zuidelijke Nederelanden. - Egbert16 jun 2021, 00:24
Ik heb het begraafboek 60B van Nispen-Essen (Begraafregister 1639-1665 1639-1665) bekeken.
Daarin zie ik de volgende termen voorkomen:
Sepultus est …… cum exequis.
Sepultus est …… cum totis ex equis.
Sepultus est …… cum medijs ex equis.
Bij kinderen (proles) wordt dat niet vermeld.Soms staat er "sepultus est …… in templo cum medijs (of cum totis) ex equis. De persoon werd dan in de kerk begraven.
Vóór 1650 zie ik ook:
Ex novo moro (nieuw gebruik)
Ex novo moro cum exequis.
Et celebratum sunt exequie. - Machteld Olthof16 jun 2021, 08:46
Inderdaad, het komt door elkaar voor, ook nog in begraafboek 061B en dat loopt tot 1712. Het heeft dus waarschijnlijk toch met welstand te maken. En dan is dus ook nog de allerhoogste viering van de uitvaart. Het is verleidelijk om de uitleg van Theo en van Wim te combineren, maar dat gaat misschien te ver. In ieder geval dank aan allen die hebben meegedacht. Ik ben deze termen nog niet in een ander begraafboek tegen gekomen. Wat ik wel heb gezien is dat, ik meen in Etten-Leur maar dat kan ik even opzoeken, het een beetje van je positie afhing of de klok werd geluid en hoe vaak de klok werd geluid bij je begrafenis. Dat zou in Essen ook bij de volle uitvaart gehoord kunnen hebben.
- frank16 jun 2021, 10:36
benhartman.nl/begrafenisrituelen/ (opent in een nieuw tabblad)
Rituelen zijn denk ik qua invulling en naamgeving ook sterk streekgebonden geweest. Zie bijgevoegde weergave van Ben Hartman - Jan Lange27 jun 2021, 20:54
exequiae=uitvaart
- Machteld Olthof28 jun 2021, 12:32
Dank Jan.
Toevallig kwam ik in een boek tgen dat de uitvaart in Vlaanderen apart gevierd werd van de begrafenis. Dit speelt dan rond 1912, maar het bood toch weer nieuw inzicht. In dit geval werden een paar weken na de begrafenis de familie buren en vrienden uitgenodigd, er werd een mis opgedragen en daarna ging men gezamenlijk naar het graf om daar te bidden. Het geheel werd afgesloten met een maaltijd voor iedereen. - Maurice Roefs28 jun 2021, 21:29
Het onderwerp hele en halve uitvaart heb ik met interesse gevolgd. Op het internet kwam ik het artikel "De prijs en klas van een begrafenis in het oud regime" tegen. Het artikel is van de hand van Romain Debouver en verscheen in december 2009 in de Leiestam, het informatieblad van de afdeling Deinze van de Vlaamse Vereniging voor Familiekunde.
Het artikel is misschien niet het letterlijke antwoord op de gestelde vraag, maar geeft volgens mij wel een mooie inkijk hoe kerkelijk tegen de begrafenis of uitvaart aangekeken werd, met name dan de meer profane of financiële kant ervan. De hierna uit het artikel overgenomen regeling is weliswaar van het bisdom Gent maar mij dunkt dat iets vergelijkbaars ook elders in de Nederlanden van toepassing moet zijn geweest.
En de regeling van de verschillende klassen begrafenissen/uitvaarten vertoont volgens mij flinke overlap of gelijkenis met 'hele' of 'halve uitvaart'.Dan volgt nu de door mij overgetypte tekst (bij voorbaat excuses voor eventuele typefouten!).
BEGIN > "
De prijs en de klas van een begrafenis in het oud regimeDe Bisschop van Gent regelde op 28 februari 1692, in overeenkomst met het Hoofdcollegie, twee zaken; nl. de prijs die mocht gevraagd worden en de klas van begraven. Dat diende theoretisch ongewijzigd te blijven tot het einde van het oud regime.
De tekst luidde als volgt:
1 – Ende in’t regardt van den hoogsten Dienst van Begraven ende Uytvaerten met negen lessen, zal den Pastoor voor hem, Diaken, Subdiaken, Corster, ende het inhaelen van het Lyck op de gewoonelycke plaetse mogen profiteren dry ponden grooten eens. [ We hebben het hier over ponden grooten parisis ]
2 – Den voorgeschreven Dienst gebeurende met ses lessen, zullen al t’samen daer over mogen profiteren, de somme van twee ponden grooten, behoudens dat over de begraevenisse geschiedende met ses Lessen, de Lycken niet en zullen vermogen ingehaelt te worden, op dat alsoo distinctie gemaeckt worde tussen de principaelste en de andere Persoonen.
3 – Voor de Diensten als vooren geschiedende met dry lessen, zal men alleenelyck moeten voor alles betaelen twintig schellingen groot.
Dewelcke niet en zullen mogen begraeven worden om de Kercke, ’t en zij den Overledenen aldaer is rechthebbende van vrije sepulture ende gekomen is tot groote decadentie, in welcken gevalle sy evenwel maer en zullen moeten betaelen de voorseyde twintig Schellingen grooten eens.
4 – Belangende de arme lieden geleefd hebbende op den armen-disch, vermag de pastor alleene;yck te genieten voor het begraeven, soo vorm als sysnen Coster, de somme van dry Schellingen grooten, mits doende eens gelezene misse.
[ Voorgaande tekst komt uit Vlaamse Stam 1965 – A. Maris ]Alle prijzen waren bedoeld als totaalprijzen. Hiervan diende dus ook de koster en eventueel de baljuw betaald te worden. Er bestonden voor de dienst en de uitvaart, de volgende klassen en prijzen:
1 – Een dienst met negen lezingen, drie ponden grooten. De overledene werd door de priester aan huis of, als de overledene te ver van de kerk woonde, op een afgesproken plaats ingehaald.
2- Een dienst met zes lezingen tegen twee ponden grooten. De overledene mocht niet worden opgehaald door de priester.
3 - Een dienst met drie lezingen kostte 20 schellingen grooten (of een pond). Voor personen die geestelijke gestoord waren diende 20 schellingen grooten betaald te worden voor dezelfde dienst.
4 – Voor personen die ten laste van de armendis begraven werden, diende men aan de pastoor 3 schellingen te betalen voor hem en de koster.
Een overledene die in zonde geleefd had, die bijvoorbeeld gescheiden was en samenleefde met enen ander persoon, of een persoon die elfmoord pleegde, mocht niet in de kerl begraven worden. Men noemde zijn uitvaart een zinking.
De overledene werd in het portaal van de kerk geplaatst waar enkele gebeden gelezen werden. Daarna werd hij begraven. Vergeet niet dat in die tijd iedereen in de kerk gedoopt, huwde en begraven werd. Burgerlijke uitvaarten kwamen zo goed als niet voor.Er bestonden dus begrafenismissen met negen lessen of lezingen, met zes lezingen, met drie lezingen, telkens met een andere prijs. Dit onderscheid werd gemaakt om de sociale stand van de overledene te benadrukken. Het was logisch dat de echt rijke personen het als vanzelfsprekend vonden, dat zij, gezien hun status, met de hoogste dienst begraven werden.
Dat er in die tijd personen waren die de klasse van begraven niet koppelden aan rijkdom maar aan godsvrucht en het verlangen om in het Rijks Gods te worden opgenomen is aanneembaar. Dat er personen waren die aan familieleden of aan de pastoor de wens uitten om met een hogere dienst begraven te worden dan hun status dit toelaat, is niet uitgesloten. Hij of zij was zeker bereid daarvoor een financieel offere te brengen en in sommige gevallen was dat misschien aangemoedigd door de pastoor. Dezelfde redenering kan doorgetrokken worden voor personen dien met de dienst van twee klas begraven werden, terwijl ze eigenlijk tot de armste klasse behoorden.
Het percentage rijke personen was in die tijd zeer klein terwijl het percentage armen in die periode zeer hoog lag. De welstellende burger wilde tot de rijken behoren en de armen wilden niet arm zijn.Gangbare uitdrukkingen die de pastoor gebruikten om de dienst aan te duiden in het register van overlijden:
Cum officio novem lectionum = met officie met negen lessen
Cum officio solemni = met plechtig officie
Exequiae primae classis – utivaart van de eerste klas
Exequiis summis = met de hoogste uitvaart
Officio summum = de hoogste dienst
Exequiis majoribus = met hogere uitvaart
Exequiae duplices majores = uitvaaart van hogere dubbele klas
Majores kan in dit geval op een hogere onderverdeling van de klas duiden, zoniet op een dienst va de hoogste klas. Dit zijn omschrijvingen om de utivaart van de hoogste klas aan te geven.Cum officio seks lectionum = met officie met zes lessen. Als afkorting Cum off. 6 lect.
Cum officio medio = met officie van de middenklas. Als afkorting Cum off. M.
Exequiis mediis = uitvaart van de middenklas. Als afkorting Ex. Med.
Missa cantata = gezongen mis.
Exequiis duplices = uitvaart van de dubbele klas.
Dit zijn de diensten van de middenklas.Cum officio 3 lectionum = met een dienst met drie lessen.
Exequiis monimis = met de laagste dienst. Die omschrijving komt minder vaak voor. Waar er alleen exequae vermeld is, was een dienst met ‘drie lessen’ bedoeld.Cum missa = met een gelezen mis. Voor de allerarmsten die leefden van den armen-disch. Dat \ijn de diensten voor de laagste klas. Particulariter sepultus = Op een bijzondere manier begraven. Dit is ons niet duidelijk.
Lessen of lezingen waren een deel van het officie die door de pastoor(s) en de koster werd gezonden. Ze verwijzen naar de ‘mette’ van het officie. Die ‘metten’ bestonden uit een psalm, drie maal drie psalmen en drie maal drie lezingen, gevolgd door een beurtzang door de pastoor en de koster – orgelist gezongen. De ouderen onder ons hebben dat nog gekend.
" < EINDE - Jan Lange28 jun 2021, 21:43
In dit verband past de mop: een rijkaard wilde bij zijn uitvaart nog meer zwarte kleden en kaarsen in de kerk dan de hoogste klasse aangaf. Goed, zei de pastoor, als je nog 100 gld. extra geeft, maken de koster en ik ons gezicht ook zwart.... haha !
- Machteld Olthof29 jun 2021, 14:25
Dank Maurice, dit is een heel waardevolle bijdrage. Zo begint het plaatje een beetje in elkaar te passen. Niet iedereen werd overigens in de kerk begraven; in verscheidene begraafboeken kom ik tegen dat zowel op het kerkhof (de lagere klassen) als in de kerk werd begraven.
En dank voor de grap Jan...... De meeste mensen weten ook niet waar de uitdrukking rijke stinkerds vandaan komt. Dat waren die rijken die, begraven in de kerk, niet zo'n plezierige lucht verspreidden.....
Je ziet 16 van 16 reacties