Een vraag betrekkelijk de dtb's van Berkel-Enschot. Waarom zijn ze pas vanaf betrekkelijk laat (2e helft 18e eeuw) beschikbaar zijn en waarom zijn er geen protestantse registers. Liggen de oudere boeken nog bij de parochies? Of komt het omdat ze een wat gecompliceerde geschiedenis hebben? Berkel en Enschot behoorden beide tot andere parochies. Grofweg gezegd behoorde Enschot bij parochie Tilburg en Berkel bij parochie Oisterwijk. Is iemand daarover iets bekend?
19 reacties
- FrankK22 jul 2022, 21:34
Kijk hiervoor in Oisterwijk als je vast loopt zowel RAT als BHIC onderzoeken.
- Michiel24 jul 2022, 10:31
Dank voor de (praktische) reactie. Blijven toch mijn vragen open staan.
- Max24 jul 2022, 12:52
Voor de beknopte geschiedenis van de katholieke parochies kun je terecht bij wikipedia:
"Sedert 1180 was er sprake van een parochie te Enschot, die gewijd was aan de heilige Michaël en tot 1826 werd bediend door de Norbertijnen. De parochie viel onder West-Tilburg. De Sint-Willibrorduskapel van Berkel viel onder de parochie Oost-Tilburg (Oisterwijk). In 1723 splitste de parochie Udenhout-Berkel zich van Oost-Tilburg af. Pas in 1852 werd Berkel een ook van Udenhout onafhankelijke parochie."
Er was een nogal ingewikkelde relatie tussen de Udenhout en Oisterwijk (zie nl.wikipedia.org/wiki/Udenhout (opent in een nieuw tabblad)). RK dopen van Udenhout beginnen in 1722.
Vanaf 1729 zijn er schepentrouwboeken van Haaren, Berkel, Enschot en Heukelom
Enschot was onderdeel van de gereformeerde gemeente Tilburg. tinyurl.com/ycxnut9v (opent in een nieuw tabblad)
Of dat ook geldt voor Berkel weet ik niet. Wellicht kun je daarvoor beter informeren bij het archief Tilburg. - Frans Roelvink24 jul 2022, 16:15
Volgens het zogeheten Repertorium DTB uit 1980, dus enigszins gedateerd, zijn er gereformeerde begraven van Berkel vanaf 1796 beschikbaar. Voor de katholiek DTB's van Berkel kun je het beste kijken bij Oisterwijk. Voor de Burgerlijke gegevens van Berkel kun je kijken bij Haaren en Oisterwijk. Wat betreft Enschot, daar zijn volgens het Repertorium DTB de gereformeerd begraven vanaf 1733 beschikbaar. De katholieke dopen van Enschot zijn beschikbaar vanaf 1753, de katholieke trouwen en begraven vanaf 1770. Ook voor de burgerlijke gegevens van Enschot kun je het beste kijken bij Haaren en Oisterwijk. Er zijn mogelijk verschillende redenen denkbaar dat er geen vroegere boeken beschikbaar zijn. Denk aan bijvoorbeeld branden of aan verwoesting tijdens een oorlog. Of wanneer er een tijdje geen dominee of pastoor is, dan werd er ook niets geregistreerd. Men week dan uit naar dorpen in de omgeving, zoals in dit geval Udenhout, Oisterwijk, Haaren.
- FrankK24 jul 2022, 21:15
Michiel,
Tilburg is ontstaan uit 13 herdgangen
tilburgers.nl/category/cultuur/historie/de-13-herdgangen-van-tilburg/page/2/ (opent in een nieuw tabblad)De industrialisatie zorgde dat er in deze 13 herdgangen aan elkaar groeide tot de stad Tilburg met maar liefst 125 wollenstoffenfabrieken. Alle 2de en verdere boerenzonen trokken naar de stad Tilburg om daar te werken van de vele dorpen rondom Tilburg tot ver in de omtrek.
Voor deze herdgangen hoorde Tilburg met zijn herdgangen (Driehoekspleintjes waar boerderijen om stonden en in de avond het vee in deze driehoek stond ivm diefstal in die tijd. Werd Tilburg met zijn herdgangen bestuurd door het kwartier Oisterwijk.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Oisterwijk_(plaats) (opent in een nieuw tabblad)Zodoende te zoeken in vroegere tijden in de plaats Oisterwijk.
De boeken zijn zowel in het Archief van Tilburg als BHIC te vinden, soms met geheel andere info. Dus beide archieven nazoeken.
Alle boeken zijn online doorzoekbaar.
Berkel Enschot en Heukelom was op een gegeven moment een gemeente die heden weer door Tilburg geannexeerd is. Maar dit zegt niets over het verleden in de 17e en 18e eeuw.
- Michiel25 jul 2022, 08:26
Dank voor alle verhelderende reacties.
- Michiel25 jul 2022, 16:12
RAT, Inventaris archief parochie St. Caecilia te Enschot, inleiding:
De kapel van Enschot, waarvan reeds in 1164 melding wordt gemaakt, is kort
na 1463 verbouwd en uitgebreid. De parochiekerk van Tilburg fungeerde zeker
vanaf 1317 als moederkerk voor de Enschotse kapel. Vanaf 1632 is sprake van
een zelfstandige parochie Enschot, waar de abdij van Tongerlo het
patronaatsrecht uitoefenede. Van de oude kapel rest momenteel nog slechts de
rijzige Enschotse toren. In 1898 is naar een ontwerp van architect P.J. Cuypers
een nieuw kerkgebouw opgetrokken. Jaarlijks in de maand mei wordt de H. Man
Job in het bijzonder vereerd. - Michiel25 jul 2022, 16:15
RAT, Inventaris van de RK kapel en de parochie H. Willibrordus van Berkel, inleiding:
Wanneer de eerste kapel in Berkel werd gebouwd, is niet bekend. De
oudste bronvermelding van een kapel, gewijd aan Maria en St. Willibrord, is uit
1214. Mogelijk was de kapel een eigen kerkstichting van de heer van Berkel;
het gebouw stond op grond van de domeinhoeve De Oude Schouw. De kapel
behoorde tot de parochie Oisterwijk, waarvan de St. Geertrudis-abdij te Leuven
het patronaatsrecht bezat. De kapel werd in 1440 vernieuwd en heeft tot 1910
op de plaats van de huidige parochiekerk gestaan. In 1648 kwam hieraan een
einde toen Berkel bij de Republiek der Verenigde Nederlanden werd gevoegd.
De bewoners van Berkel kerkten vanaf 1674 in de schuurkerk van Oisterwijk. In
1722 werd een schuurkerk gebouwd in Udenhout, waarna ongeveer de helft
van het dorp daar ter kerke ging. Voor de andere helft was Oisterwijk dichterbij
gelegen. Na 1648 bleef de oude kapel als bidplaats in gebruik en werd min of
meer onderhouden. In 1787 kreeg het gebouw een flinke opknapbeurt ten
tijdde van de Bataafse Republiek, aan het einde van de 18e eeuw, eigenden de
Berkelse katholieken zich de kapel weer toe en klonk de roep om een eigen
parochie. In 1852 is die wens gehonoreerd, waarna de kapel tot parochiekerk
werd verheven. In 1857 werd aan de westzijde een neogotische toren
aangebouwd onder architectuur van H.J. van Tulder.
In 1910 is de kapel afgebroken om plaats te maken voor een nieuwe, grotere
kerk naar een ontwerp van Jan Stuyt. - Michiel25 jul 2022, 16:18
Als het ontstaan van de parochie Enschot uit 1632 dateert, blijft vooralsnog onbekend wat de reden is dat de dtb van Enschot pas betrekkelijk laat in de 18e eeuw aanvangen.
- Max25 jul 2022, 17:25
In de genoemde inventaris zie ik geen stukken die ouder zijn dan 1721/1729:
1 STUKKEN VAN ALGEMENE AARD
1.1 Publicaties van de burgerlijke overheid
1.2 Publicaties van de kerkelijke overheid
1.3 Parochie St. Caecilia
1.3.1 Manuale en memoriale
36 Manuaal van inkomsten van tienden en recognities met aantekening betreffende de geschiedenis van de parochie en aantallen communicanten, met bijlagen. 1729 - 1855, z.j.(1786, 1848)
37 'Memoriale', register houdende aantekeningen van de pastoors inzake de geschiedenis van de parochie, het kerkgebouw, de priesters, intenties, fundaties, parochianen, financiën, relikwieën e.a, 1784 - 1960 - Frans Roelvink25 jul 2022, 17:40
Beste Michiel. Ik heb het misschien mis, maar ik heb de indruk, dat je mijn reactie van 24 juli om 16.15 uur niet goed gelezen hebt. Misschien heb je het wel gelezen, maar heb je eroverheen gekeken, toen ik het over mogelijke oorzaken had. Daarom nu een iets uitgebreidere reactie. In de zestiende en zeventiende eeuw woedde vooral in onze streken de strijd tussen de Staatsen en de Spanjaarden in het licht van de Tachtigjarige Oorlog. Omdat onze streken katholiek waren (en zijn) hebben met name de Staatsen flink huis gehouden. Hierbij hebben ze in onze streken veel dorpen in brand gestoken en verwoest, waardoor de bevolking vaak moest vluchten. Bij die verwoestingen, en branden is natuurlijk heel veel archiefmateriaal verloren gegaan. En wellicht dus ook de DTB's van Berkel en Enschot. Over de terreur van de Staatsen in Brabant tijdens de Tachtigjarige Oorlog moet je eens het proefschrift van Adriaenssen lezen. Goed, dat dus tot ongeveer 1648. Daarna bleef het wat oorlogen betreft niet echt rustig in onze streken. Met name de Fransen hebben verschillende keren hier een bezoek gebracht, waarbij zij ook gewoon waren om dorpen in de brand te steken te te verwoesten. Oorlog is dus waarschijnlijk een belangrijke oorzaak waarom je de eerste DTB's van Enschot pas zo laat aantreft. Een dorpsbrand is een andere mogelijke oorzaak. Je moet eens bijvoorbeeld kijken naar de DTB's van Gilze. Rond 1730 is daar een dorpsbrand geweest, waarbij de schuilkerk verwoest werd. Daarbij gingen ook de DTB's van Gilze verloren. Die brand werd veroorzaakt door een ontevreden dakdekker. Een pastoor heeft later een reconstructie gemaakt, die echter nogal wat fouten bevat. Zoiets kan dus ook in Enschot gebeurd zijn. Maar er kan ook sprake zijn van een ongeval in de pastorie, bijvoorbeeld dat de pastoor bij het inschrijven van de dopen de kaars omstootte, waardoor de doopboeken in brand geraakten. Ook dat is mogelijk. Die pastoor was misschien blij, dat het bij verbrandde DTB's bleef. Een andere reden is, dat er pas in de tweede helft van de achttiende eeuw een vaste pastoor kwam. Voor die tijd werd dan de parochie in Enschot bediend vanuit bijvoorbeeld Oisterwijk of Haaren. Het was voor die pastoors in die tijd niet gemakkelijk. Alles moest immers stiekem gebeuren vanwege de vervolging door de Staatsen. Misschien zijn er in die tijd wel kinderen uit Enschot gedoopt door een pastoor, afkomstig uit bijvoorbeeld Poppel. Die pastoor nam dan zijn boeken uit Poppel mee naar Enschot, schreef de dopen dan in het boek uit Poppel en na de plichtplegingen in Enschot nam hij het boek mee terug naar Poppel. Dat het geen verzinsel is van mij, bewijst een doopboek uit Breda. Die werd, na een machtswisseling, door de pastoor mee naar Hoogstraten genomen. In Hoogstraten schreef hij in het boek van Breda dopen in van kinderen uit Hoogstraten. Zo, ik hoop, dat je na deze uitvoerige bespiegeling je vraag een beetje beantwoord is.
- Michiel25 jul 2022, 18:00
@Frans
bedankt voor je exposé; dat zijn alle mogelijke algemene oorzaken, veroorzaakt door een bewogen geschiedenis van ons gewest, bij dorpen langs de Maas had daar nog de watersnood bijgevoegd kunnen worden. In dit specifieke geval weten we helaas niets naders, wat wel jammer is.
@Max
Misschien bezit de abdij van Tongerlo nog archiefstukken, omdat zij het patronaatsrecht heeft uitgeoefend? - Max25 jul 2022, 19:36
@Michiel,
Wellicht zijn er in het archief van de parochie van Tilburg nog stukken te vinden die meer duidelijkheid kunnen scheppen over de afsplitsing.
- Max25 jul 2022, 19:50
Ook interessant in dit verband:
historietilburg.nl/wp-content/uploads/Jaargang-15-1997-nummer-1.pdf (opent in een nieuw tabblad) p.3-8
- Michiel25 jul 2022, 20:03
Het artikel gelezen, erg interessant!
- Max25 jul 2022, 20:27
Het jaar 1632 komt voor in het Katholyk Meyerysch memorieboek uit 1819, p.513:
tinyurl.com/my7ss6uy (opent in een nieuw tabblad) - Michiel25 jul 2022, 21:03
RAT, Inventaris van het archief van de rooms-katholieke parochie van Tilburg 1600-1797, inleiding:
Anderzijds behoren veel stukken ontvangen of
opgemaakt door de pastoors, e.a. stukken betreffende de parochie, uiteraard
tot het archief van de abdij van Tongerlo, waar zij voor een groot deel bewaard
zijn o.a. in de reeds aangehaalde zgn. "bundels Tilburg/Enschot" - Frans Roelvink25 jul 2022, 21:08
Michiel. Inderdaad is het jammer, dat er geen concrete oorzaak is aan te duiden, waarom de DTB boeken van Enschot pas laat beginnen. Een brand of een oorlog lijkt mij bij nader inzien ook uit te sluiten, want dat zou in de beschrijving van de geschiedenis van het dorp vermeld zijn geworden. Naast Gilze zou ik in dit verband ook Waalwijk kunnen noemen. Ook daar was een brand in de negentiende eeuw de oorzaak van het verdwijnen van veel archiefmateriaal. Eind negentiende eeuw verscheen in vijf delen een beschrijving van de kerkelijke geschiedenis van het Bisdom 's-Hertogenbosch, geschreven door L.H.C. Schutjes. In deel drie worden vanaf bladzijden 598 tot 600 de pastoors van Enschot genoemd. Tussen 1632 en 1826 waren dat kanunniken uit Tongerlo. Ik zie na 1684 geen hiaten tussen de verschillende namen, dus dat kunnen we ook niet als oorzaak noemen. Ik neem aan, dat dit boek in vijf delen is in te zien bij het BHIC dan wel het RAT in Tilburg.
- Michiel26 jul 2022, 10:16
In elk geval de eerste 4 delen van Schutjes volledige tekst op Google Books: lib.ugent.be/nl/catalog/ggc01:399141405 (opent in een nieuw tabblad)
Je ziet 19 van 19 reacties