Geschiedenis

Inderdaad werd als “taakstraf” bij halszaken of andere ernstige misdrijven (al dan niet in een zgn. zoenaccoord met de slachtofferpartij) vaak ook een bedevaart opgelegd. Hieronder 2 voorbeelden. Men kon deze zelf maken, maar men kon zich er ook van “afmaken” door iemand anders te laten gaan tegen vergoeding. Het was in die tijd nl. een risicovolle onderneming. Vaak was er bij een halszaak ook een verbeurd verklaring van goederen, wat ook een reden kan zijn, dat men nadien van zo iemand niets meer verneemt in ORA. Zeker als men de bedevaart niet overleefde.
ORA 92 Dongen f 64v dd. 6.3.1562: In deeser manijeren ende condicien hierna bescreven alsoo heeft Jacop Lauwereijsz aengenomen te doen ende te reijsen een be(de)vaert in Galijssien tot Sint Jacop (Santiago de Compostella), welcke bevaert den selven Jacop voorscr. aenbestaeijt heeft Pouwels Jan Peeters ende dat van weegen Cornelis Jacop Joosenzoon, sijnen sweer, voor welcke bevaert voorscr. den selven Pouwels Jan Peeters gelooft heeft te geven Jacoppen voorscr. de somme van ses pont vlaems, dies soo bekent Jacop voorscr. ontfangen te hebben drije pont vlaems ende IIII str, in mindernisse van de ses pont vlaems voorscrende die ander drije pont sall denselven Jacop voorscr. ontfangen, als den selven Jacop geweest sal hebben tot Sint Jacop voorscr. Dies soo sall den selven brengen goet besceet, goet genoch sijnde, dat den selven Jacop voorscr. die bevaert gedaen sall hebben ende indien Jacop achter bleef om dees bevaert te doen, soo sullen sijn erfgenamen die ander drie pont ontfangen, all oft den selven die bevaert gedaen hadde ende indien den selven die bevaert niet en doen, soo sall Jacop voorscr. Pouwels Janssen die drije pont weeder om restytuweren. Ende om dit te volbrengen, soo set ende stelt Jacop voorschr. Pouwels Janssen voorschr. tot eenen waerborch alsulcken moer in handen als den selven Jacop heeft liggende onder Dongen, gelegen Elijsabet Embrechs moeren noortwaert ende Denis Godscalcx cum suis sutwaert.

Gerit van de Vondervoort, schepen Gemert 1385-95. Overl. vóór 1423, bezit hoeve op Vondervoort en hoeve op Esp in Bakel. I.v.m. twist met kinderen van Dirck van Gemert dd. 21.9.1395 beboet met 1120,- en bedevaart naar St. Jacob in Galicien (Archief Duitse Orde).

Ook de historicus Jef Leunissen schreef hier een stukje over. Ik krijg de indruk dat het deze straf niet alleen voor de welgestelden was. Waarbij het afkopen of een vervanger inschakelen dan wel weer voorbehouden zal zijn geweest aan de beter bedeelden.

"Verplichte bedevaart of deelneming aan processie een middeleeuwse straf"
dbnl.org/tekst/leun007kusv01_01/leun007kusv01_01_0020.php (opent in een nieuw tabblad)

N.a.v. de vraag: hoe ging de familie en gemeenschap mee om ? Dat was heel verschillend. Soms kwam het tot een officieel crimineel proces met strafvordering/vonnis: doodstraf/celstraf of verbanning, confiscatie, financiële genoegdoening, gerechtskosten etc. Maar het kwam ook voor, dat men i.p.v. naar de rechtbank te gaan ervoor koos om het binnen de gemeenschap d.m.v. een soort mediation/ zoenaccoord op te lossen. Rondom dader(s) en slachtoffer(s) werden zgn. keerslieden/dedingsvrienden (soms familieleden, maar vaak ook vertegenwoordigers uit de elite van het dorp) gezocht, die namens partijen tot overeenkomst/zoen kwamen. Mooi voorbeeld in de door jou genoemde tijd:
Op 29-11-1433 werd te Oisterwijk het volgende zoenakkoord gesloten. Claus Peter Belarts was gedood door Jan Wouter Maes van Kar¬choven. Er werd een zoenaccoord opgesteld. De keerslieden namens de dode man waren Jan Wouters Wijtten, Aert Peters Moelners, Rob-brecht Jan Wijltes en Jan Thijs Wevers, en de keerslieden namens de dader (uitgezonderd Jan Wijtmans en zijn kinderen die de maagschap kennelijk niet leverde) waren Aert van der Heijde, Jan van der Dussen de jonge, Lonijs van Meghen en Henric van den Dijck. Er werd het volgende beslist.
1. Jan Wouter Maes zal binnen 1 jaar 4 zielmissen laten doen in de 4 biddende orden, en de "kloesterwinning" werven bij de 4 orden.
2. Jan moet binnen 3 maanden uit Oisterwijk en Moergestel vertrekken ter bedevaart naar sint Peters en Pauwels te Rome, vervolgens binnen 6 weken ter bedevaart naar sint Theewouts in Elseten en binnen 6 weken daarna ter bedevaart naar sint Joes optie Zee. Onder ede moet hij verklaren deze bedevaarten persoonlijk te hebben gedaan.
3. Jan Wouter Maes moet 125 aertsgulden betalen, waarvan 75 aertsgulden binnen 14 dagen en 50 aerts gulden op 30-11-1434, op het Maria-altaar in de kerk van Oisterwijk. Voor deze som moet hij goede borgen stellen. Jan Peter Belaerts, de broer van de dode, zal hiervan vooruit 5 aartsgulden beuren. De kinderen van Peter Belaerts krijgen uit voornoemde som 20 aartsgulden om onder hen gelijk te delen.
4. Jan Wouter Maes mag nimmer in een herberg komen waarin de broer van de dode of zijn kinderen zijn. Wel mag Jan in de herberg blijven, als hij daar al was voor de broer van de dode of zijn kinderen daar binnen kwamen.
5. Na de bedevaarten moet Jan 1 jaar wegblijven uit Oister¬wijk en Moergestel.
6. Jan zal binnen 14 dagen aan de kerk van Moergestel 2 aartsgul¬den geven. (door¬gehaald: Bac Wijns beloofde aan de klerk Hubertus 1 aartsgulden voor de cedule en evenzo beloofde Lemmen Peter Belarts 1 aartsgulden).
148/f.37-3/mf.2-D10/29-11-1433, 148/f.37-4/mf.2-D10/29-01-1435, 148/f.37-5/mf.2-D10/29-11-1433 en 148/f.37-6/mf.2-D10/29-11-1433. Claus Jan Maes en Aert Wouter Aert Langerbeens beloofden aan Jan Witten Wouters 25 aartsgulden, te betalen op het onze Vrouwe-altaar in de kerk van Oisterwijk, ter zoen¬recht; waar¬schijnlijk betaald op 29-01-1435.
Back Wijns en Henric Reijneers Bonten beloofden aan Jan Wou¬ters Wijtten 35 aartsgulden op 30-11-1434 te betalen op het Maria-altaar in de kerk van Oisterwijk, ter zoenrecht; waar-schijnlijk betaald op 29-01-1435.
Aernt Willems van der Heijde beloofde aan de klerk Hubertus van Oester¬hout, ten behoeve van Godert Berijs, 25 aertsgulden op 06-01-1434 in het huis van Hubertus te betalen. Deze som werd betaald.
148/na f.36 los vel recto-3/mf.2-D8/29-11-1433 en 148/na f.36 los vel recto-4/mf.2-D8/29-11-1433. Aert Back Wijns en zijn neef Heijn Elsen zv Reijner Bonten beloofden aan de hoogschout Phi¬lips van Geldrop 17 aartsgul¬den, binnen 14 dagen te voldoen, en voorts 50 aartsgulden met Pasen aanstaan¬de.
Claus Jan Maes en Aert Wouter Aert Langerbeens beloofden aan de hoogschout Phi¬lips van Geldrop 17 aartsgul¬den, binnen 14 dagen te voldoen, en voorts 50 aartsgulden met Pasen aanstaan¬de. (De klerk is aan Claus Jan Maes 6 kromstaart verschul¬digd).
148/na f.36 los vel verso-2/mf.2-D9/29-11-1433. De broers Jan, Wouter, Mathijs en Merten, zonen van Wouter Maes van Carrikoven, beloofden de zoen te betalen die Back Wijns, de zoon van hun oom Henric Reij¬neers Bonten, Claus Jan Maes van Car¬rik¬oven en Aert Wouter Aert Langerbeens als borgen beloofd hebben voor Jan Wouter Maes.
148/na f.36 los vel verso-3/mf.2-D9/28-11-1433 en 148/na f.36 los vel verso-4/mf.2-D9/29-11-1433. Wouter Jan Maes van Carrikoven stond af aan zijn kinderen de tocht in erven en have waarin zijn vrouw Yde bestorven is.
De kinderen van voornoemde Wouter Maes, te weten Jan, Wouter, Mathijs, Merten en Heijl, tevens voor de afwezige Lauren¬cius en voor de onmondige Thomas, droegen over aan Aert Willems van der Heijde alle goederen waarin hun moeder Yde be¬storven is.
148/na f.36 los vel verso-1/mf.2-D9/29-11-1433. Jan Wouter Maes van Carrikoven beloofde aan Art van der Heijde ten behoeve van de borgen, die voor de zoen aan voornoemde Jan beloften deden, geen geld van de zoen te beuren, tenzij daar tenminste twee borgen bij zijn, te weten een van vaders wege en een van moeders wege. Jan zal dan eerst de borgen kwijten.
148/na f.36 los vel recto-2/mf.2-D8/29-11-1433. De keerslieden van de dode hand, Aert Peter Smoelners, Jan die Wijt van Ghestel, Jan Thijs Wevers en Robbrecht Wijltens droegen de 75 aertsgulden, die hen van de zoen beloofd zijn, over aan Jan Willems Cupers. Zou er iets overschieten van wat in de herberg voor tering is gere¬kend, dan zal Jan daarvan desgewenst rekening geven.
RA Tilburg, Oud Rechterlijk Archief Oisterwijk, inv.nr.148, microfiche 2-D8, na f.36 los vel recto-3, aktenr. 260, 29-11-1433. 148/f.37-1/mf.2-D10/29-11-1433 en 148/f.37-2/mf.2-D10/29-11-1433.

ORA Vierlingsbeek 284 dd. 27.10.1607. Door tussenkomst van de dedingsvrienden van beide partijen wordt een erffswoen (erfelijke verzoening) gesloten tussen Jan Peters aenden Muelen, die nederslach (doodslag) heeft gedaan aan wijlen Willem Wolters, zoon van Wolter Willems van Cleve en Hermken zijn huisvrouw. Hiervan wordt een swoenbrieve (akte opgemaakt van een soene) opgemaakt. Er wordt bepaald dat wanneer Wolter Willems of zijn gezinsleden ergens verblijven en Jan Peters komt binnen, de laatste weer moet vertrekken. Is Jan Peters als eerste binnen, dan staat het de familie Willems vrij binnen te gaan of niet. Mochten zij elkaar ontmoeten in een herberg te Groeningen dan moet Jan Peters naar een andere ruimte gaan en in de kerk moet hij uit het zicht van de fam. Willems gaan zitten. Bovendien krijgt Jan een fikse boete opgelegd. Akte is gepasseerd voor heer Thomas Jansen pastoor te Vierlingsbeek, jonker Cristoffel vanden Hatert, Gerart Claesen landschrijver, Hanrick Willems en Laureijns van Berchem.

ORA Land van Cuijk 249 dd. 27.12.1536. Balthus Jasperssoen, Jan Jasperssoen, Balthus Melskens en Wilhem van Wachtendonck, gekoren vrienden en dedingslieden van wijlen Wynnelt Roloffs en bloedshalve verwant met de vrienden en magen van voornoemde Wynnelt, ener- en Jacob van Plese, Jan Lydtkens, Jan vanden Wolffsberch en Henrick Goedden, gekoren vrienden en dedingslieden van Jan Janssoen vanden Wolfszberch, anderzijds sluiten een verzoeningsverdrag in verband met de door Jan Janssoen vanden Wolfszberch gepleegde doodslag op Wynnelt voornoemd. Zie in acte zelf de getroffen regeling.

Zie ook deze link bossche-encyclopedie.nl/bronnen/misdaden%20en%20bedevaarten/akten.htm?p1=../_index.1.htm?title=Bronnen&t1=Bronnen&title=Doodslagen%20en%20strafbedevaarten (opent in een nieuw tabblad) <bossche-encyclopedie.nl/bronnen/misdaden%20en%20bedevaarten/akten.htm?p1=../_index.1.htm?title=Bronnen&t1=Bronnen&title=Doodslagen%20en%20strafbedevaarten (opent in een nieuw tabblad)>

Evaluerend ten positieve moet ik zeggen, dat men i.t.t. nu in de gemeenschap zelf de verantwoordelijkheid op zich nam om e.e.a. te regelen, zodat slachtofferpartij en daderpartij na verloop van de zoen weer met elkaar verder konden/moesten. Dorpen waren klein, families/buurtschappen hingen aan elkaar, een goed handwerkman kon slecht gemist worden en een (dodelijk) gevonniste dader/tevens kostwinner leverde per saldo lasten op voor de plaatselijke armenkas.Maar ook de slachtofferpartij miste een kostwinner, had kosten gemaakt (begrafenis etc.) en moest ook schadeloos gesteld worden. Misdaad loont niet, zegt het spreekwoord, dus aan beide zijden een gevoelige financiële aderlating met natuurlijk ook sociaal-economische gevolgen op langere termijn. Maar men keek als dorp elkaar in de ogen en probeerde er met elkaar, hoe moeilijk het ook was, uit te komen. Chapeau wat mij betreft. Na 1700 raakt het zoenaccoord overigens “uit de mode”.

Beste forumleden, hartelijk dank voor jullie reacties. Inderdaad was ik bekend met deze zoenoffer regelingen, maar had dit een impact in de familiesfeer, waardoor je onerft werd en/of door de kosten te moeten betalen en kosten te maken voor de bedevaarten, de dader en zijnmogelijk gezin meer inkomsten meer hadden en dus alles hadden moeten verkopen en daardoor ze verdwijnen uit vestbrieven omdat bij terugkomst ze eigenlijk aan de bedelstaf waren of uit de familie werden geweerd en onterft. Het zijn trouwens ( ondanks de ellende zeker in die tijd ) mooie verhalen.

Wilbert Geerits Kempen, 20 jr. dan, is in 1644 voor de rechtbank geweest op aanklacht doodslag, maar werd uiteindelijk onschuldig verklaard. In test. van zijn ouders, 4 jaar later, zie je WELLICHT in de daarin genoemde borggtael nog een spoor daarvan.
ORA Mill 541, folio 39, 31.12.1648. Henrick Aerts ende Thomas Jordens heijmraden int Hollanderbroeck doen conde ende tuijgen dat int gerichte gecompareert ende verschenen zijn den Eersame Geeridt Jans Kempen sieckelijck wesende ende Judich sijn huijsvrouw gesonts lichaems, testeren eerst op de langstlevende; en dat die naergelaeteme goederen naer doode van hun beijd testateuren sullen devolveren erven ende sterven opde samentlijcke kinderen van hun testateuren ende gelijck gepaert gescheijden gedeelt ende in egale portie geaenvaert ende tot hunne vrije dispositie behalden te weerden, sonder dat nochthans soodanige schaede ende intresse die testateuren door Wilbert Geerits haeren soon over gedaene borghtael tot Graeve als andersints geleden Wilbert Geerits haeren soon aen sijn gedeelte ende aenpaert van goederen niet en sullen mogen werden gekort ende ingevallen hier naer maels doorde voorschreven borghtael Wilbert Geerits eenige schaede ofte intresse quam te lijden dat in sulcken gevallen de kinderen sulcx Wilbert Geerits inder par quota sullen moeten helpen draegen.

Ander geval mij bekend: Jan Driessen van den Heuvel x Beers 1705 Allegonda Aarts van de Voort was rond 1710 verwikkeld in proces i.v.m. doodslag/moord op Daniel/Deen Hendriks Broeren.
ORA Grave Peterke Jansen, weduwe Deen Hendriks, in Gassel in Land van Cuijk, tevens als voogdes van haar onmondige kinderen, contra Jan Driessen van den Heuvel in Escharen: smartengeld wegens toebrengen van lichamelijk letsel, waarna de dood gevolgd is, 1713. BHIC: bhic.nl/onderzoeken/archievenoverzicht?mivast=235&miadt=235&mizig=210&miview=inv2&milang=nl&micols=1&micode=19&mizk_alle=788.3160 (opent in een nieuw tabblad) .
Vonnisnummer 9401, 1700-1720 Escharen/Grave (18 december 1711 met verwijzing naar stukken van 3 en 15 december) en vonnisnummer 5856, 1711-1720 Escharen (16 maart 1712 betreffende te betalen smartengeld van onder meer 72 gulden). Hij wordt verdacht van doodslag (manslagh). Het slachtoffer is Daniël (Deen) Hendri(c)ks, Blijkens vonnis 9401 is (lijkt) er sprake van strafvermindering/ gedeeltelijke kwijtschelding.
In het procesdossier van strafzaken 1710 -1711, Escharen, wordt duidelijk dat hij voortvluchtig is, wat zich waarschijnlijk afspeelde kort na de gebeurtenis.
Bij akte van 09 februari 1712, Grave, machtigt Jan Driessen van den Heuvel procureur Siragh van Oldersum, om hem te vertegenwoordigen in het proces tegen Peterken Johannisse de weduwe van het slachtoffer.
In het civiel procesdossier 1707-1795, 1713 nr. 788.3160 (inmiddels beschikbaar via BHIC en zeer uitgebreid) is er sprake van een zaak van ‘Peterke Jansen, weduwe van Deen Hendriks in Gassel in Land van Cuijk, tevens voogdes van haar onmondige kinderen contra Jan Driessen van den Heuvel in Escharen: smartengeld wegens toebrengen van lichamelijk letsel, waarna de dood gevolgd is’. Daarvoor is op verzoek van Jan Driessen van den Heuvel eerder op 29 mei 1713 een attestatie/verklaring afgegeven betreffende bezit van de weduwe (inmiddels hertrouwd) en haar kinderen en de enige zuster van het slachtoffer.
Niet helemaal duidelijk blijkt uit de stukken wat zich daadwerkelijk heeft afgespeeld, maar de procureur van de gedaagde bepleit dat het overlijden en dit onder meer middels (medische) verklaringen, het overlijden hem, ondanks de wel vaststaande verwondingen, niet aan te rekenen is en het berust op toeval/samenloop van omstandigheden (en al bestaande medische problemen).
Sc. 24 27.6.1710 te Escharen inventaris van bezit Jan Driessen van den Heuvel: huis, hof , 1 morgen land in Eestersveld met rogge en gerst, idem de helft van het gewas rogge/gerst op het land van juffr. Coebergen, 1 paard. 2 koeien en een meij varken, huisraad gespecificeerd. O.m. vrouwen- en kinderkleren, nog geen anderhalve pag.. Dd. 29.3.1713 verklaart Peterke te zullen hertrouwen. Peteterke eist vergoeding van gemaakte kosten en schadeverlies.
In de beschrijving van de procesgang blijkt, dat Jan alles heeft moeten verkopen, geruineerd is en een zwervend bestaan leidt ver van vrouw en kinderen. Dat verklaart het verschil in tijd van de geb. van de eerte 2 kinderen en zoon Andreas. E.e.a. lijkt te eindigen zonder aanklacht manslag.

Op 15 februari 1707 (inventarisnummer 518, 126-127), 1,5 jaar na hun trouwen kopen Jan Driessen van den Heuvel en Allegonda Aerts een stuk grond en huis onder Escharen. Op 25 januari 1708 (inventarisnummer 518, 135-136) nog een stuk grond onder Escharen.
Volgens akte d.d. 24 augustus 1712 (inventarisnummer 518, 186-187) lenen ze van de ouders van Jan, 400 gulden met als onderpand de beide eerder gekochte stukken grond. Deze grond wordt 23 februari 1717 ook verkocht aan de ouders van Jan. Dit zal zeker te maken hebben gehad met proceskosten en het smartengeld.
Not. Grave 7128.51 dd. 24.3.1713. Schout (An)Dries Peters van den Heuvel en Jenneke Reijnders van der Horst, echtelieden wonende te Gassel laten alles na aan de langstlevende van hen en hun vier kinderen met de namen Peternella, Theunis, Maria en Anneken Driessen van den Heuvel en benoemen hen tot enige en universele erfgenamen en geven niet te min aan hun andere zoon Jan Driessen van den Heuvel 1000 gulden voor zijn processen tegen de heer Amptman en de vrienden van Daniel Hendricks zaliger.
Idem 44 dd. 22.10.1726. Theunis van den Heuvel; Gerrit Janssen getrouwd met Anneken van den Heuvel; Jan Hermens getrouwd met Peternella van den Heuvel en Allegonda Arents als weduwe van Jan van den Heuvel hebben een besloten testament van 24 maart 1713 ingeleverd van Dries Peeters van den Heuvel en Jenneken Reijnen van der Horst, echtelieden wonende te Gassel, laten hun bezittingen na aan hun vier kinderen met de namen Peternella Driessen van den Heuvel, Theunis Driessen van den Heuvel, Maria Driessen van den Heuvel en Anneken Driessen van den Heuvel en geven niettemin aan hun andere zoon Jan Driessen van den Heuvel duizend gulden met interest na zijn processen tegen de Ambtman en de vrienden van Daniel Hendriks (Broeren) zaliger.

Beste Jan, hartelijk dank voor je berichten. Als ik het allemaal een beetje lees en begrijp danwerd de dader wel bijgestaan door de familie, als ie bezittingen had, maar omdat er dan weinig tot niks overblijft voor de dader, verdwijnt hij uit de vestbrieven en dus niet na te sporen waar hij/zij dan blijft. Bezittingen heeft ie niet meer en bij de erfenis zal hij niet komen mogen opdagen omdat hij al geholpen is bij zijn wandaad en afhankelijk van het misdrijf of de misdaad. De erg vermogende families konden altijd meer doen dan de op de rand van de armoe levende families, en mogelijk werd de dader gedwongen naar een andere streek te verhuizen om daar misschien opnieuw te kunnen beginnen, zij het met niks tot weinig, maar de schande om in de eigen plaats te blijven was moeilijker.
Dus overgeleverd aan de vestbrieven kunnen dergelijke mensen verdwijnen, zeker in de 14/15e eeuw ook omdat niet aak duidelijk is waarom zaken werden verkocht of verhandeld.

Inderdaad, Rien. De fam. Kempen en Van den Heuvel waren gezeten boeren en van goede faam; dat scheelt. En de verdachten kwamen nog redelijk met de schrik vrij; bij terechtstelling van de dader was het weer een ander verhaal.

ok... dank je wel.. toch weer een beetje meer inzicht in het leven indertijd

In de publicatie Campinia van Oirschots Heem is een reeks artikelen verschenen over in totaal ongeveer 157 zoenakkoorden. Daarnaast zijn er diverse artikelen gewijd aan de achtergronden. Het is even zoeken, maar je kunt hier beginnen:
oirschotsheem.nl/campinia/jrg12.pdf (opent in een nieuw tabblad)

Dank je wel Calla, zal er eens in gaan spitten.