Zesmannen ´s-Hertogenbosch

Ik had hier nog eerder van gehoord. Dus nieuwsgierig als ik ben even rondgeneusd en het volgende gevonden.

Op Erfgoed 's Hertogenbosch, het Stadsbestuur van 's-Hertogenbosch, vinden we een archief 'College van zesmannen, 1499-1528'. Dat is weliswaar voor de datum die jij noemt, maar waarschijnlijk vergelijkbaar of zelfde.

"Stukken betreffende aanstelling door de hertog en omschrijving van bevoegdheden door het stadsbestuur van het college van zesmannen, benoemd tot sanering van de stadsfinanciën, 1499-1523."
hdl.handle.net/21.12121/748611376 (opent in een nieuw tabblad)

In de periode daarna (1528-1558) werd het een college van viermannen.
"Akte van aanstelling door het stadsbestuur van de vier mannen tot beheer en regeling
van de financiën, 1528."
hdl.handle.net/21.12121/748611496 (opent in een nieuw tabblad)

Wat ik hieruit destilleer is dat de Zesmannen of college van zesmannen, betrekking heeft op een aangesteld bestuur van 6 mannen, dat zich bezighield met of verwantwoordelijk was voor de stadsfinanciën. Rentmeesters.

Een fragment uit de Bossche Encyclopedie:

"Van 1523 tot 1527 fungeerde meester Peter vervolgens samen met Dirck die Wolff als klerk van de rentmeesters van de stad die toen nog zesmannen, goede mannen of gecommitteerden werden genoemd. De beide klerken hadden tot taak om de stadsrekeningen te minuteren en te ingrosseren en allerlei los schrijfwerk voor de rentmeesters te verrichtten. Ze moesten dagelijks op de rekenkamer aanwezig zijn en mochten geen andere werk aannemen. "

bossche-encyclopedie.nl/personen/pelgrom (opent in een nieuw tabblad), petrus.htm

Geen Boschenaar overigens, maar wel met wortels in de Meierij 🙂

Over Bosschenaren gesproken, komen die hier wel voor?

Frank, heel erg bedankt! Ik had al vluchtig op het net en in de Bossche Encyclopedie gekeken, maar niet direct kunnen vinden wat ik zocht. Wellicht had ik ook in het archievenoverzicht van het stadsarchief de term kunnen invoeren, maar weet nu via jouw duidelijke uitleg wat voor mannen deze Zesmannen waren en ook waar archiefstukken over hen te vinden zijn.

Ook geen Boschenaar, maar eveneens wel geworteld in de Meierij. :-)

Gelijk maar even gekeken in het archief van het stadsbestuur van 's-Hertogenbosch. Er blijken zelfs nog Driemannen en Tweemannen geweest te zijn. Van hun archieven zijn slechts enkele charters en stukken bewaard gebleven. We weten in ieder geval nu meer over een subdeel van de stedelijke administratie.

Zesmannen, en inderdaad ook in andere getallen voorkomend, vaak achtmannen, werden ook wel 'schatheffers' of 'schatters' genoemd. Zij hadden o.m. als taak de borgemeesters aan te wijzen en denkelijk ook om de werkzaamheden van de borgemeesters (plaastelijk inning van belastingen) te controleren. Een zesman/achtman etc. werd ook wel op pad gestuurd door de schepenen om een en ander op financieel gebied buiten de gemeente te regelen.
Mogelijk is het aantal afhankelijk van het aantal buurten/hoeken van een gemeente.

Van Oudenhoven schreef in 1670: "het is ten platten lande oock seer gebruyckelijck dat by de schepenen eenighe mannen tot de regeeringhe gevoecht worden, doch op de eene plaetse meer als op de andere, daer apparentelijck ghelet is op de groote van de plaetsen, ende worden op sommighe plaetsen mannen, ende op andere plaetsen raedtsmannen ghenoemt, doch die en zijn overal niet’͘ Deze vertegenwoordigers van de bevolking werden meestal tienmannen enzovoorts genoemd.

Hoogeloon en Heesch kenden ook zesmannen.
Tienmannen zien we in Sint-Oedenrode, Deurne en Bergeijk.

Zie het interessante proefschrift van Lieuwe Liewes "Dorpsreglementen in de Meierij van ’s-Hertogenbosch:

Voor Bergeijk
Het reglement introduceert als tweede echelon een nieuw bestuurlijk gremium, dat bestaat uit schout, schepenen en raads- of tienmannen. Deze raadsmannen, te verkiezen door de ingezetenen van de vijf heerdgangen, twee per heerdgang, zijn in dit gremium als college betrokken bij de benoeming van een aantal met name genoemde plaatselijke functionarissen en het beraad en de besluitvorming over een viertal beleidsaangelegenheden:
alle belastingzaken, het afdoen van de rekeningen, het machtigen tot bezendingen naar de Meierij- en kwartiervergaderingen en elders en verder al hetgeen waartoe het reglement hen bevoegd maakt.
De raadsmannen zijn gelijkelijk met de zeven schepenen in deze zaken bevoegd - zij worden ook tezamen met de schepenen als regeerders aangeduid -, waarbij met meerderheid van stemmen wordt besloten. Voor allen geldt een verbod op dubbelfuncties binnen het bestuur van het dorp. Ten slotte wordt een van de vier sleutels van de archiefbewaarplaats aan een tienman toevertrouwd.

Eersel kent dan weer achtmannen:
Met het oog op het bestuur van Eersel wordt een nieuw college van acht mannen gevormd, aanvankelijk één representant voor elk van de acht gehuchten en na aanpassing van deze bepaling twee per vier gecombineerde gehuchten. Deze achtmannen worden gekozen uit en door de ingezeten van de onderscheiden gecombineerde gehuchten.

Ook Nistelrode 1663 kent een college van achtmannen, verdeeld over de gehuchten naar rato van hun omvang. Ieder gehucht kiest zijn eigen raadsmannen of raadsman.

Informatieve bijdragen Egbert en Peter. Dank daarvoor. Geeft andere onderzoekers weer meer informatie. In midden Brabant ben ik in de dorpen de terminologie Twee- tot en met Tienmannen nooit tegengekomen in de archieven. Toen ik in een akte uit 1540 de term Zesmannen tegenkwam die verwees naar 's-Hertogenbosch, dacht ik daarom dat het een typisch stedelijke functie in 's-Hertogenbosch zou zijn.

Plaatselijk zullen er aardige verschillen geweest zijn. In midden Brabant ben ik naast de gebruikelijke bestuurlijke functies (en ondersteunende functies als bijv. schatters en zetters voor belastingen) wel de termen: gezworenen, gezworenen van de gemeint, gekwalificeerde geerfden en: meest notabelste luijden des dorps van .... tegengekomen als het hele Corpus van een dorp genoemd staat. Alleen in kwartierhoofdstad Oisterwijk is regelmatig sprake van de raad en raadsleden.

Ook dubbelfuncties binnen het bestuur kwamen in bijv. Helvoirt en Vught regelmatig voor. Wellicht vanwege gebrek aan voldoende gekwalificeerde personen. Belangenverstrengeling was daar geen issue. Ook akten ten overstaan van schepenen waarin zij zelf partij waren in een rechtshandeling. Of daar na 1648 onder invloed van "Den Haag" verandering in is gekomen weet ik niet.