Direct naar de inhoud

Let op! Dit is de beta website van BHIC. Hier testen we onze nieuwe website. Reacties die je hier achterlaat, gaan verloren.

Terug naar overzicht

Wat precies was "het boek van Rixtel"

14 reacties

M. Boers

In transportakten in Aarle-Rixtel komen vermeldingen voor als: "jaarelijx eenen chijns van een stuijver twaalf penn[ingen] in twee texten aen 't Boek van Rixtel". Ik vond het in een transport uit 1746. In het tijdschrijft Het Hagelkruis van Heemkundekring Barthold van Heessel 2019, nummer 1 komt het voor in een transport uit 1590 en in archieven.nl vond ik de term in een regest van een ransport in Helmond uit 1601 (NTI-15240-3817 Uittreksels en index Schepenbank Helmond).

Twee vragen: 1. Wat is de achtergrond van: Het boek van Rixtel?
Vraag 2. Wat betekent het woord "texten" in deze context?

Michaël

14 reacties

  • Bram2 sep 2025, 10:53

    ik ben met Aarle-Rixtel niet zo bekend, maar er was een belasting (chijns) die degene die dat stuk grond bezat jaarlijks aan de heer van Rixtel moest betalen. Het was destijds in de regio normaal dat er verschillende stukken grond waren in de heerlijkheden, waarover chijns aan de respectivelijke heeren/vrouwen betaald moest worden. Met het boek wordt hier het chijnsboek bedoelt, waar deze belastingen opgeschreven werden. Dat er twee texten waren betekend dat er twee verschillende chijnsposten waren, die in het boek apart genoteerd werden.

  • Michiel2 sep 2025, 11:19

  • M. Boers2 sep 2025, 11:22

    Bedankt Bram, dat klinkt als een goede verklaring.

    Michaël

  • M. Boers2 sep 2025, 11:29

    Dank Michiel voor de link.

    Michaël

  • Egbert2 sep 2025, 12:52

    De Cijnsboeken van Rixtel vindt je in het archief van het huis Rixtel, inventarisnummer 12 en 13:

    bhic.nl/integrated?mivast=235&mizig=210&miadt=235&miview=inv2&milang=nl&mizk_alle=rixtel&micode=281 (opent in een nieuw tabblad)

    Strikt genomen is een cijns geen belasting. Belastingen worden geheven door overheden. Cijnzen zijn zakelijke rechten. Onroerend goed werd uitgegeven door grondheren. Je mocht de grond gebruiken tegen betaling van een cijns. Die cijns werd in eerste instantie betaald in natura, zoals hoenderen (kapoenen), granen, vlas, linnen etcetera, maar werd later omgezet in betaling in geld. Jaarlijks moest er een bedrag worden betaald. Door de geldontwaarding was dat uiteindelijk niet gunstig voor de grondheren. Het innen van de cijnzen leverde uiteindelijk niet zoveel op, maar bij verandering van cijnsbetaler (verkoop, vererving) moest er ook een bedrag aan de grondheer worden betaald het zogenaamde heergewaad. Cijnzen konden niet worden afgekocht. In de Franse tijd (1794-1795) werden de cijnzen afgeschaft.
    Belangrijke cijnsinners waren de hertogen van Brabant en ook de Heer van Helmond. Die laatste had door een grondruil in diverse dorpen in Peelland het recht gekregen om cijnzen te innen. De cijnsboeken van de Heer van Helmond kun je inzien bij het RHC-e. Ook daarin vindt je cijnzen van Aarle, Rixtel en Beek.

  • m2 sep 2025, 16:30

    Dank je Egbert,
    Het stond nog op mijn programma om naar die cijnsboeken te gaan kijken. Nu weet ik alvast waar ze te vinden.

    Ik denk het andere archief is:
    RHCe: Toegang 12063; Inv. nr. 449; Heerlijkheid Helmond; paragraaf 4.2.2.2.2 Cijnsen; Stukken betreffende de registratie van wijzigingen in de eigendomsrechten van met een cijns aan de heer belaste onroerende goederen (deels in slechte staat, dat belooft wat!)

    Michaël

  • Egbert2 sep 2025, 20:28

    Beek en Rixtel vindt je in de onderstaande cijnsboeken van de Heer van Helmond (met scans) bij het RHCe:

    290-340 Leggers van 'Peellandse' grondcijnsen betreffende een combinatie van plaatsen of plaats. Met hiaten
    12063 Heerlijkheid Helmond
    INVENTARIS
    I Heerlijkheid Helmond
    4 Beheer
    4.2 Bijzonder
    4.2.2 Beheersaktiviteiten
    4.2.2.2 Rechten
    4.2.2.2.2 Cijnsen
    * Administratie
    290-340 Leggers van 'Peellandse' grondcijnsen betreffende een combinatie van plaatsen of plaats. Met hiaten

    292 Aarle (Beek en Rixtel), Bakel, Deurne, Lieshout
    Datering: 1586-1620 (1642)
    NB: Onvolledig
    Omvang: 1 deel

    295 Aarle (Beek en Rixtel)
    Datering: 1621-1704
    NB: In slechte staat. Fol. 196-201 ontbreken
    Omvang: 3 delen

    299 Aarle (Beek en Rixtel)
    Datering: 1675-1756
    NB: In slechte staat
    Omvang: 2 delen

    Aarle komt voor in de oudere cijnsregisters:

    282-289
    Leggers van 'Peellandse' grondcijnsen betreffende geheel Peelland met uitzondering van Helmond. Met hiaten
    Datering: [begin 2e helft 14e eeuw]-1589

    Daarvan wordt Rixtel alleen genoemd in:

    289
    1507
    NB: Niet gebruikt voor betalingsaantekeningen. Bevat de cijnsen van St. Oedenrode, Liempde, Son, Stiphout, Lieshout, Aarle, Bakel, Rixtel, Deurne, Vlierden, Someren, Lierop, Tongelre, Nuenen, Erp, Veghel, Schijndel, Middelrode
    Omvang: 2 delen

  • M. Boers2 sep 2025, 21:09

    Dank Egbert. Mooi, dat er al een aantal delen zijn gescand. Kan ik daar ook mijn tanden in zetten.

    Michaël

  • Michiel3 sep 2025, 04:42

    De cijnsregisters van de Heer van Helmond zijn getranscribeerd: Transcripties cijnsregisters heerlijkheid Helmond. Te zoeken op persoonsnaam in elk geval bij www. archieven.nl : archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=305&miadt=48&miview=ldt&milang=nl&mizk_alle=Joost%20van%20de%20Ven%20Middelrode (opent in een nieuw tabblad)

  • M. Boers3 sep 2025, 09:39

    Dank je Michiel,

    Ik had dat niet meteen zo herkend, omdat ze in Den Bosch een PDF met de transcripties bij de scans hadden opgenomen. In Eindhoven is voor een ander systeem gekozen.
    Maar, eind goed, al goed, ook hier is dus het zoeken naar inschrijvingen vergemakkelijkt.

    Michaël

  • Egbert4 sep 2025, 00:55

    De Heer van Helmond inde in achttien Peellandse plaatsen cijnzen:
    St. Oedenrode, Liempde, Son, Stiphout, Lieshout, Aarle, Bakel, Deume, Vlierden, Someren, Lierop, Tongelre, Nuenen, Erp, Veghel, Schijndel, Middelrode en Helmond.

    Daarvan zijn maar gedeeltelijk transcripties aanwezig bij het RHC-e, namelijk van onderstaande plaatsten en perioden:

    Middelrode, 1421-1845
    Schijndel, 1421-1847
    Sint Oedenrode, 1381-1847
    Stiphout, 1447-1498
    Tongelre, 1498-1836
    Veghel, 1406-1783:

  • Hans Vogels4 sep 2025, 09:04

    Ik kan daar het volgende aan toevoegen.

    Het oudste cijnsboek van de Heer van Rixtel berust in het Algemeen Rijksarchief Brussel.
    Cens sous Aerle et Ryxtel (ARA Brussel inv. nr. 51675)

    In de jaren '90 hebben diverse onderzoekers geconstateerd dat in Brussel nog veel nuttig archiefmateriaal voor historisch en genealogisch onderzoek voorhanden was. Na een lobby bij diverse archieven is het cijnsboek eind jaren '90 samen met tal van andere "Brabantse registers" verfilmd en op microfiches gezet. Tal van Archiefinstellingen hebben financieel meegedragen aan het project zodat deze microfiches in diverse archiefinstellingen te raadplegen zijn.

    Cijnsregister van de heerlijkheid Rixtel gekopieerd en opgemaakt na 1594, van een cijnsboek aangelegd circa 1528 (door mij vastgesteld op basis van de bekende levende en overleden personen) lopende tot 1594. Nu in de vorm van microfiches aanwezig in RHIC te Helmond GAH 448-452. / later RHCe te Eindhoven (GAHm fiches 448 tm 452) ook in BHIC. Dit cijnsboek is vrijwel geheel indentiek met het in het archief van de Raad en Rentmeester generaal der Domeinen (ook in het BHIC) bevindende cijnsboek toegangsnummer 9 onder inventarisnummer 179. Dit laatste inventarisnummer is zwaar door water aangetast en slechts gedeeltelijk leesbaar. Voor een toelichting van de cijnsboeken zie ook de uitgave: handleiding / gids Hoenen en kapoenen.

    Dit cijnsboek van de heer van Rixtel bevat cijnsen in:

    Aarle Rixtel (vanaf folio 1, van de Hertog verschijnden op 3 oktober),
    vanaf folio 71 verso van Huis van Rixtel op St. Maarten (11 november),
    vanaf folio 77 verso van Huis van Rixtel met kerstmis (25 december),
    vanaf folio 78 van Huis van Rixtel op Pasen

    De in dit boek voorkomende cijnsposten komen (deels) ook met dezelfde bedragen en in de dezelfde volgorde voor in de cijnsboeken bewaard in het BHIC onder toegangnummer 281 inventarisnr 12 gedateerd op ca 1666 tot 1689 en nr 13 1787 tot 1871). Literatuur in 'Taxandria' 19 (1912) 266-278 en A.F.O. van Sasse van Ysselt, 'Oorkonden betreffende Rixtel, met aanteekeningen voorzien (1920).

    Vlierden (vanaf folio 83, op 5 october),
    Doerne (vanaf folio 99, op 5 october),
    Geldrop en Tongerle (vanaf folio 124, op St Denijsdag),
    Waderle (op folio 126 verso, vermoedelijk ook op St Denijsdag).

    Het cijnsboek van Rixtel is bewerkt en getranscribeerd in 2005 en aangevuld en gecontroleerd 2022 door de Werkgroep Cijns Deurne (Ir. Ludo A.H. Boeije te Deurne/Pierre van de Meulenhof te Helmond †).

    Het cijnsboek van Rixtel is momenteel een van de informatiebronnen in een aanzet tot een beschrijving van de Deurnese bevolking tussen 1340 en 1830. Deurne boft in de zin dat we voor onderzoek ook kunnen beschikken over de Hertogelijke cijnsboeken (deels met Echternach), de Peellandse cijnsboeken van de heer van Helmond, en de Dinther cijnsboeken. Het is best wel een unieke situatie met zoveel cijnsinners in Deurne en Vlierden.

  • Hans Vogels4 sep 2025, 09:08

    Zie ook de eerdere zoekvraag Cijnsregisters Helmond
    voor als je in de 'Helmondse' cijnsregisters wil duiken mbt Aarle-Rixtel.

  • M. Boers4 sep 2025, 09:37

    Dank jullie wel Hans en Egbert, voor de tips.

    Michaël

Je ziet 14 van 14 reacties

Neem contact op met

Log in om contact op te nemen. Alleen ingelogde gebruikers met een bevestigd e-mailadres kunnen een bericht sturen.

Feedback geven

Wat vind je van deze pagina? We horen graag wat beter kan.

0 van 300 tekens gebruikt

Deel geen gevoelige gegevens, zoals je BSN, adres, telefoonnummer of medische informatie.