Het kadaster van 1832 in Heeswijk
Inleiding
Toen het koninkrijk Holland in 1810 bij Frankrijk werd ingelijfd, werd ook hier de Franse wetgeving van kracht. Daaraan danken we niet alleen de verplichte vaste familienamen en de burgerlijke stand, maar ook de eerste opzet van het kadaster.
Dat wil niet zeggen dat allerlei gegevens over eigendommen van land en andere vaste goederen al niet heel lang werden vastgelegd door de overheid. Maar die registraties verschilden in opzet van provincie tot provincie en er waren van plaats tot plaats grote kwaliteitsverschillen.
In de Franse tijd werden alle percelen opnieuw opgemeten volgens uniforme voorschriften, die golden voor het hele land. Daarbij werd de eigenaar vastgesteld en de waarde van het perceel geschat. Van deze gegevens werden registers aangelegd en tenslotte ook kaarten vervaardigd.
Maar toen de Fransen vertrokken was het karwei nog lang niet geklaard. In Heeswijk bijvoorbeeld kwamen de landmeters pas in 1829.
In 1832 kreeg het kadaster een wettelijke Nederlandse status en kreeg het in grote lijnen de taken toebedeeld, die het tegenwoordig heeft.
In dit artikel wordt aan de hand van kadastrale gegevens uit 1832 op een rijtje gezet hoe Heeswijk er toen uitzag. Dit waren de eerste officiële kadastrale gegevens van Heeswijk.
De gegevens kreeg ik van Jan van der Leest.
Het gebruik van de grond
Het derde deel van de oppervlakte van Heeswijk (33,4 %, bijna 500 hectare) bestond uit onontgonnen heidevelden. Ruim 320 hectare daarvan was eigendom van de gemeente Heeswijk. In totaal waren dat 78 percelen, waarvan sommige nogal groot. Zo bezat de gemeente een perceel hei van ruim 127 hectare. Veel percelen waren gelegen in de Zandkant, Het Broek, de Bleken en Rukven. Het grootste deel had echter een aparte naam en heette Heide van Heeswijk (De Hezukse hej).
Ongeveer tweederde deel van de oppervlakte (59,1 %, bijna 875 hectare) was in gebruik als weiland, bouwland en hooiland. Dat waren over het algemeen kleine percelen (gemiddeld iets meer dan 4.600 m2). Het grootste perceel bouwland was eigendom van Willem van de Voort en bijna 5 hectare groot. Philip Jan van der Heijden (een rentenier uit Vught) bezat een hooiland van bijna 10 hectare.
De weilanden waren wat anders verdeeld. Zo bezat de gemeente Heeswijk 3 grote percelen weiland van resp. 51, 19 en 12 hectare. Het grootste weiland in particulier bezit was 8,5 hectare groot en eigendom van J.C. Marggraff uit Den Bosch.
Als je de grote percelen aftrekt van het geheel, betekent het dat de gemiddelde Heeswijkse boer het moest doen met een gemiddelde perceelsoppervlakte van minder dan 4.000 m2.
Het percentage bos was nog geen 5 %, minder dan 70 hectare. Het eigendom ervan was verdeeld. Alleen de gemeente Heeswijk en J.C. Marggraff bezaten een perceel hakhout van meer dan 4 hectare. Voor de rest was het waarschijnlijk hout voor eigen gerief: veel kleine perceeltjes, verdeeld over het hele gebied.
Aantal Gebruik ha are ca m2 %
percelen
78 Heide 494 62 14 4.946.214 33,41%
909 Weiland 464 66 0 4.646.600 31,38%
963 Bouwland 391 78 47 3.917.847 26,46%
4 Hooiland 17 97 70 179.770 1,21%
133 Hakhout 44 78 71 447.871 3,02%
60 Bos, dennenbos, geboomte, opgaande bomen 23 53 89 235.389 1,59%
52 Weg 9 95 62 99.562 0,67%
3 Water of heideven 9 30 60 93.060 0,63%
4 Moeras 93 90 9.390 0,06%
161 Huis, schuur en erf 7 67 34 76.734 0,52%
22 Bakhuis of bakoven 7 27 727 0,00%
123 Tuin 10 13 83 101.383 0,68%
2 Grond tot vermaak 1 22 20 12.220 0,08%
5 Water tot vermaak 1 13 96 11.396 0,08%
2 Waterkolk als omliggend land 26 80 2.680 0,02%
1 Kerk 4 86 486 0,00%
3 Kerkhof 23 92 2.392 0,02%
1 Kasteel en erf 11 60 1.160 0,01%
2 Huis, looijerij en erf 4 78 478 0,00%
1 Windkorenmolen en erf 2 95 295 0,00%
1 School en erf 2 29 229 0,00%
9 Niet benoemd 1 98 55 19.855 0,13%
De eigenaars van de grond
Was er in 1832 nog sprake van grootgrondbezitters? Nee! De enige die beschikte over veel grond en grote percelen was de gemeente. In totaal 38,8% van de grond was eigendom van de gemeente Heeswijk.
Achter-naam eigenaar Voor-
naam eigenaar Beroep Woonplaats ha are ca m2 %
Gemeente Heeswijk 574 13 22 5.741.322 38,8%
Daarna kwam er een groep van 6 eigenaren, die meer dan 20 ha grond bezaten.
Achter-
naam eigenaar Voor-
naam eigenaar Beroep Woonplaats ha are ca m2 %
Speelman Erven Cornelis Jacobus Land-bouwer Heeswijk 103 44 18 1.034.418 7,0%
Brand van den Jan Land-bouwer Heeswijk 41 48 51 414.851 2,8%
Marggraff J.C. Vrede-rechter `s-Bosch 37 41 95 374.195 2,5%
Brand van den Theodorus c.s. Heeswijk 34 85 16 348.516 2,4%
Voort van de Willem Land-bouwer Heeswijk 24 38 15 243.815 1,6%
Galen van Arnold Advocaat `s-Bosch 22 46 26 224.626 1,5%
264 4 21 2.640.421 17,8%
Samen hadden zij 17,8% van het land in hun bezit. Van deze 6 was Het Kasteel (de erfgenamen van jonker Speelman) de grootste grondeigenaar. Met ruim 103 ha, beschikte het Kasteel over ongeveer 7% van de grond.
Zij werden op de voet gevolgd door de familie van den Brand met ruim 75 ha. De andere Heeswijkenaar was Willem van de Voort. Marggraff en van Galen waren twee investeerders uit Den Bosch.
15 Grondeigenaren beschikten over meer dan 10 ha grond. Dat waren voornamelijk Heeswijkse en Dintherse boeren. Deze 12 Heeswijkenaren waren zo'n beetje de grote boeren in het dorp.
Achter-
naam eigenaar Voor-
naam eigenaar Beroep Woonplaats ha are ca m2 %
Heertum van Kind. Willem Heeswijk 17 14 69 171.469 1,2%
Suijskens Jan Land-bouwer Heeswijk 14 16 4 141.604 1,0%
Dobbel-steen Jan Land-bouwer Heeswijk 14 0 32 140.032 0,9%
Sleeuwen van Adriaan Land-bouwer Dinther 13 85 5 138.505 0,9%
Boxtel van Johannes Land-bouwer Dinther 13 79 59 137.959 0,9%
Pennings Johannes Land-bouwer Heeswijk 13 69 34 136.934 0,9%
Kilsdonk Nicolaas Hendrik Land-bouwer Heeswijk 12 70 5 127.005 0,9%
Schijndel van Johannes Land-bouwer Heeswijk 12 43 95 124.395 0,8%
Heertum van Hendrikus Land-bouwer Heeswijk 11 47 80 114.780 0,8%
Houthem van Jan Land-bouwer Heeswijk 11 7 2 110.702 0,7%
Doorn van Willem Herber-gier Heeswijk 11 2 43 110.243 0,7%
Dobbel-steen Kind. Martinus Heeswijk 10 85 36 108.536 0,7%
Verhaagen wed. Hendrikus Heeswijk 10 61 50 106.150 0,7%
Verstegen wed. Johannes Dinther 10 60 0 106.000 0,7%
Brand van den Jacobus Land-bouwer Heeswijk 10 10 10 101.010 0,7%
187 53 24 1.875.324 12,7%
32 Personen waren eigenaar van tussen de 5 en 10 ha grond. Samen bezaten zij bijna 224 ha oftewel ruim 15% van de grond. Op 8 na kwamen ze uit Heeswijk.
85 Personen waren eigenaar van tussen de 1 en 5 ha. Zij bezaten samen ruim 196 ha, ruim 13%. 26 Daarvan kwamen niet uit Heeswijk. Vrijwel allemaal wel uit de buurt (Dinther, Schijndel). Een enkeling kwam van verder weg.
Tenslotte waren er nog 80 eigenaren van een stukje grond van minder dan één ha. Samen bezaten zij ruim 34 ha, 2,3% van het totaal.