Over keuzes, idealen en het naoorlogse Nederland
Hier ga je naar de dagboeken van Jan de Quay
Het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) heeft de dagboekdelen drie, vier en vijf van Jan Eduard de Quay (1901-1985) online gezet. Deze persoonlijke notities beslaan de periode van 28 mei 1945 tot en met 31 oktober 1946, na de bevrijding van Nederland. In deze maanden dacht De Quay na over zijn politieke toekomst en zijn maatschappelijke idealen. De officiële lancering heeft gistermiddag, 6 februari 2026, plaatsgevonden op landgoed de Hiersenhof bij Beers, het historische familiebuitengoed van De Quay.
De dagboeken geven een unieke kijk in het hoofd van een invloedrijke Brabantse bestuurder op een beslissend moment in de Nederlandse geschiedenis. Het eerste deel van het dagboek verscheen al in 2019 op de website van het BHIC, het tweede deel in 2020. Nu zijn daar dus de delen drie tot en met vijf bijgekomen. Van het vijfde deel komt maar een stukje online. Het BHIC is gestopt bij 31 oktober 1946. Op 1 november dat jaar begon hij als Commissaris van de Koningin.
Laatste weken als minister
In de zomer van 1945 verbleef De Quay nog deels in Londen, waar hij kort daarvoor minister van Oorlog was geweest in het derde kabinet-Gerbrandy. Dat kabinet was inmiddels demissionair sinds 14 mei dat jaar en zou op 25 juni 1945 worden opgevolgd door het kabinet-Schermerhorn-Drees. Voor De Quay was daarin geen plaats. Zijn rol in de Nederlandse Unie tijdens de bezetting maakte hem politiek omstreden, vooral in de ogen van Willem Drees, zolang er geen officieel onderzoek had plaatsgevonden.
In zijn dagboek noteert De Quay op 28 mei 1945 kritisch over de ministerraad: "Men verdoet er teveel tijd aan verhalen, de leiding is niet erg goed. Ik leer hier hoe het zou moeten. Voor later?" Deze aantekening krijgt extra betekenis wanneer De Quay zelf minister-president wordt op 19 mei 1959.
Afwegen tussen idealen
Hoewel zijn ministerschap eindigde, bleef De Quay nog actief als adviseur van het ministerie van Oorlog, op verzoek van zijn opvolger Jo Meynen. Tegelijkertijd dacht hij na over zijn verdere loopbaan. Terugkeren naar de Tilburgse Hogeschool, waar hij sinds 1933 hoogleraar was lag voor de hand, maar ook daarover had hij zijn twijfels. Begin juni 1945 bood minister Louis Beel hem de functie van Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant aan. De Quay omschreef deze positie in zijn dagboek als zijn ‘ideaal’, maar aarzelde: hij voelde zich ook geroepen tot bredere politieke en maatschappelijke vernieuwing in Nederland.
Nederlandse Volksbeweging
Die vernieuwing kreeg vorm in de Nederlandse Volksbeweging (NVB), een initiatief dat voortkwam uit gesprekken onder gijzelaars in kamp Beekvliet. Half mei 1945 verscheen een manifest, mede ondertekend door De Quay. Daarin werd opgeroepen tot geestelijke vernieuwing, doorbreking van de verzuiling en hervorming van het politieke stelsel.
Aanvankelijk werd De Quay echter uitgesloten van het voorlopige hoofdbestuur van de NVB, vanwege zijn verleden bij de Nederlandse Unie. Toch bleef hij actief, met lezingen in Den Bosch en Nijmegen. Pas in september 1945 trad hij officieel toe tot het bestuur, maar de NVB werd geen succes. Uiteindelijk koos hij toch voor de Katholieke Volkspartij.
Terug naar de hogeschool
Eind juli 1945 besloot De Quay uiteindelijk zijn werk aan de Tilburgse Hogeschool weer op te pakken, waar hij sinds 1933 hoogleraar was in de psychotechniek en de bedrijfsleer. De dagboeken laten zien dat deze keuze het resultaat was van een zorgvuldig afwegen van idealen, verantwoordelijkheden en persoonlijke omstandigheden.
Persoonlijk en ongefilterd
De dagboeken van Jan Eduard de Quay waren nooit bedoeld voor publicatie. Met instemming van zijn familie zijn ook deze delen integraal en digitaal beschikbaar gesteld door het BHIC. Wij zijn de familie zeer erkentelijk hiervoor, want dankzij hun toestemming kunnen wij vandaag een ongefilterd kijkje nemen in het denken van een gedreven bestuurder.
Gedreven Brabantse, katholieke bestuurder
Jan Eduard de Quay speelde een belangrijke rol in de Nederlandse politiek van de twintigste eeuw. In 1940 en 1941 gaf hij mede leiding aan de Nederlandse Unie, maar die werd door de Duitsers verboden. Daarna was hij gijzelaar in Haaren en Sint-Michielsgestel en onderduiker in de buurt van Beers. Van juni 1943 tot juni 1944 heeft De Quay ook ondergedoken gezeten bij de familie Groot op hoeve Rust Roest in Sevenum. Deze familie komt met enige regelmaat voorbij in zijn dagboeken. De Quay heeft contact met hen gehouden. Na de oorlog was hij onder andere minister, Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant, premier en lid van de Eerste Kamer voor de Katholieke Volkspartij.
Hier ga je naar de dagboeken van Jan de Quay
Nooit ons laatste nieuws missen? Meld je aan voor onze nieuwsbrief!
