Heb jij iets op je kerfstok?
Vertel eens, heb jij iets op je kerfstok? We gebruiken deze uitdrukking meestal om aan te geven dat iemand iets verkeerd heeft gedaan. In de 17de eeuw had de kerfstok een belangrijke administratieve functie. Het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) in ’s-Hertogenbosch heeft een kerfstok in zijn collectie. Daar zijn er in Nederland niet meer veel van. Daarom maakt onze kerfstok binnenkort een reis naar Amsterdam, naar het Rijksmuseum. Hij krijgt daar een plek in de tentoonstelling ‘Thuis in de 17de eeuw’.
Dat onze kerfstok naar het Rijksmuseum gaat, vinden we best bijzonder. Ook omdat het BHIC als archiefinstelling natuurlijk niet veel objecten in zijn collectie herbergt. “We vermoeden dat de kerfstok afkomstig is uit de rechterlijke archieven. Oud-archivaris Jan Sanders vond de kerfstok jaren geleden en denkt dat deze van een bakker in Brabant was, die hiermee bijhield hoeveel broden een klant kwam afhalen. Via het aantal inkepingen wist hij precies wat hij nog te goed had van zijn klant”, vertelt Hella Timmermans, hoofd afdeling Collectie en archivaris van het BHIC.
Iets op je kerfstok hebben
De uitdrukking ‘iets op je kerfstok hebben’ gebruiken we meestal om aan te geven dat iemand een fout heeft begaan. Een dief heeft ongetwijfeld iets op zijn kerfstok. De uitdrukking is afkomstig uit de 17de eeuw toen mensen naar een herberg gingen of bijvoorbeeld naar de smid of bakker. De geldschieter gebruikte de kerfstokken om zijn administratie bij te houden. “Als je als klant van een herberg veel op je kerfstok had, dan moest je de herbergier veel betalen. Hij hield met behulp van de kerfstok precies bij hoeveel hij je op krediet geleverd had. Elke inkeping gaf een schuld aan. Aan de zijkant gaf hij aan hoeveel er al betaald was. Dat houten stokje was natuurlijk een handig hulpmiddel in een tijd waarin lang niet iedereen kon lezen of schrijven”, aldus Timmermans.
Om te voorkomen dat er gesjoemeld werd, splitsten ze de kerfstok na de inkepingen over de lengte. Als de kerven van twee kerfstokken (van de klant en de geldschieter) exact op elkaar pasten, was de echtheid van de kerfstok gegarandeerd. Was de schuld voldaan, dan werden de inkepingen verwijderd door de stok bij te schaven. Als een gedeelte werd betaald, werd dit trouwens ook weer op de stok bijgehouden. Daarnaast waren er natuurlijk ook enkelvoudige stokken die alleen door de geldschieter werd bijgehouden.
Thuis in de 17de eeuw
Onze kerfstok gaat naar de tentoonstelling ‘Thuis in de 17de eeuw’, die bezoekers een intiem inkijkje geeft in het dagelijks leven van Nederlanders drie eeuwen geleden. Wat vertellen hun meubels en gebruiksvoorwerpen over het huwelijk, opvoeding, eten, persoonlijke verzorging, ontspanning en vermaak. Van singles tot drukke gezinnen, elk huishouden weerspiegelde zijn eigen leefstijlen en opvattingen, beïnvloed door cultuur, klasse en geloof. De tentoonstelling vindt plaats van 17 oktober 2025 tot en met 12 januari 2026. Je kunt de kerfstok van het BHIC daar bewonderen.
Nooit ons laatste nieuws missen? Meld je aan voor onze nieuwsbrief!
