Straatnaamgeving

Geschiedenis straatnaamgeving

De indeling van dorpen en steden in straten en huisnummers is niet van alle tijden. In de Middeleeuwen waren huizen vaak herkenbaar aan uithangborden of gevelstenen. Om een huis te lokaliseren, werd gebruik gemaakt van zogeheten belendingen. Dit zijn beschrijvingen van de omliggende percelen.

Na verloop van tijd ontstonden er ook benamingen die te maken hadden met de ligging van het pand, de functie van de straat of de bewoners. Daarnaast zien we regelmatig dat bepaalde percelen, wijken of gehuchten werden aangeduid met een toponiem (veldnaam).

Het gebruik van huisnummers werd in 1800 verplicht gesteld met het oog op de belastingheffing. Een plaats werd opgedeeld in wijken, die een letter kregen. Zo werd het centrum van een dorp of stad meestal aangemerkt met de letter A. Elk huis kreeg vervolgens een nummer, dat door de tijd heen meerdere malen kon wijzigen. 

Ook in deze periode vonden dus regelmatig hernummeringen plaats, bijvoorbeeld als gevolg van de bouw van nieuwe panden. Tijdelijk kreeg een nieuw huis vaak hetzelfde huisnummer als een bestaand pand met een extra letteraanduiding. In veel gemeenten werden uiteindelijk met de tienjaarlijkse volkstelling nieuwe unieke huisnummers toegekend. 

In 1851 werd straatnaamgeving voor het eerst bij wet geregeld. De gemeentewet maakte straatnaamgeving tot de verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur. Sindsdien verschijnen ook de eerste straatnaambordjes.

In de bevolkingsregisters, die vanaf 1850 zijn aangelegd, kom je naast de nieuwe straatnamen echter ook nog steeds veel wijknummers tegen. De oudste bevolkingsregisters kun je beter omschrijven als ‘wijkregisters’ dan als ‘straatnamenregisters.’

De huidige straatnamen zoals we die nu kennen, zijn veelal rond de Tweede Wereldoorlog ingevoerd. Na de oorlog ontstonden straatnamencommissies die advies uitbrachten over het invoeren van nieuwe straatnamen.

Omnummerregisters

De invoering van straatnamen is meestal vastgelegd in dossiers die door het gemeentebestuur na de oorlog zijn gevormd. Je vindt ze in de archieven van de gemeentebesturen onder verschillende benamingen zoals ‘Stukken betreffende straatnaamgeving’, ‘Het geven van namen aan straten’, ‘Het invoeren van straatnamen’, of ‘Straatnamencommissies.'

Als je geluk hebt, vind je hier ook de omnummerregisters terug. In deze lijsten wordt verwezen naar de oude wijknummers, waardoor je op die manier hun locatie kunt ontdekken.
Houd er rekening mee dat lang niet van alle gemeentes dergelijke lijsten bewaard zijn gebleven.

Wil je weten welke dossiers er gevormd zijn met betrekking tot straatnaamgeving in jouw gemeente? Kijk dan bij ‘Beschikbaarheid.’

Daarnaast is het goed om te beseffen dat wijknummers verschillen van kadastrale nummers. Ze lijken veel op elkaar, maar komen niet overeen. Met wijknummers kun je dus geen kadastraal onderzoek doen.

Voor onderzoek naar oudere locatieaanduidingen kun je terecht in bijvoorbeeld de  verpondingsboeken. Deze werden opgemaakt voor belastingheffing op onroerend goed. Hierin vind je verschillende aanduidingen van huizen en percelen terug, zoals toponiemen, namen van specifieke huizen of wijken. Ook op de kadastrale minuutplans (opent in een nieuw tabblad) en schattingskaarten vind je vaak toponiemen en straatnaamaanduidingen terug.

Goed om te weten

• Wij beschikken alleen over straatnaamgegevens van gemeenten uit ons eigen werkgebied. Welke gemeenten precies onder ons werkgebied vallen, vind je hier.
• Voor gegevens buiten ons werkgebied kun je informeren bij de betreffende archiefinstelling van die regio. Voor Bergen op Zoom vraag je bijvoorbeeld het West-Brabants Archief om hulp en informatie over straatnamen in Helmond kun je bij het RHC Eindhoven vinden.
• De zogenaamde omnummerregisters zijn lang niet in alle archieven van gemeentebesturen bewaard gebleven. Houd er dus rekening mee dat je de exacte locatie mogelijk niet kunt achterhalen.
• De registers kunnen onder verschillende benamingen in de inventarissen zijn opgenomen. Voorbeelden zijn ‘Stukken betreffende straatnaamgeving’, ‘Het geven van namen aan straten’, ‘Lijst van straatnamen met oude wijknummers’, etc. Zorg dus dat je varieert met je zoektermen.
• Houd ook rekening met hernummeringen uit de periode van vóór de invoering van straatnamen. Controleer of er tussen het tijdstip van je bron en het moment van straatnaamgeving nog meer vernummeringen hebben plaatsgevonden. 
• Let op! Via het Kadaster vind je kadastrale nummers die erg veel op wijknummers lijken, bijvoorbeeld A92. Deze nummers komen echter niet overeen met de wijknummers en verschillen compleet van elkaar. Je kunt met de gevonden wijknummers dus geen onderzoek doen in het Kadaster. Meer informatie over kadastraal onderzoek vind je in dit informatieblad.
• Kom je in het gemeentearchief niet de juiste informatie tegen? Kijk ook eens in oude kranten, adres- en telefoonboeken (bijvoorbeeld via Delpher) (opent in een nieuw tabblad) en bouw- en hinderwetvergunningen. Via de vergunningen kom je geregeld kadastrale aanduidingen tegen.

Beschikbaarheid

Hieronder vind je per gemeente uit ons werkgebied een overzicht van relevante inventarisnummers met betrekking tot straatnaamgeving en huisnummering. De omnummerregisters die bij ons bekend zijn, worden specifiek aangeduid. We hebben ons wat betreft huisnummering beperkt tot de periode waarin de meeste straatnamen werden ingevoerd (circa 1930-1960).