In februari 1985 vond de feestelijke opening plaats van het Centrum Buitenlandse Vrouwen in Oss. Ook de Osse bevolking was namelijk van samenstelling veranderd. Vooral veel Turkse, maar ook Spaanse en Marokkaanse gezinnen, vonden in de jaren tachtig hun thuis in Oss. Veel buitenlandse vrouwen kwamen na hun komst in Oss terecht in een isolement, of wisten niet goed wat hun mogelijkheden waren in hun nieuwe woonplaats. Om deze vrouwen op te vangen, te ondersteunen en te verzelfstandigen werd het Centrum Buitenlandse Vrouwen in Oss opgericht.
Stichting Welzijn Buitenlandse Werknemers
Sinds het einde van jaren ’70 organiseerde Stichting Welzijn Buitenlandse Werknemers (hierna: SWBW) al naailessen, borduurcursussen en kapperscursussen voor de echtgenotes van buitenlandse werknemers in Nederland. Het belangrijkste doel van deze activiteiten was om de vrouwen uit hun isolement te halen en hen de gelegenheid te bieden elkaar te ontmoeten. De focus lag hierbij voornamelijk op Turkse vrouwen, waardoor de cursussen in de voor hen vertrouwde technieken en op een voor de Turkse gemeenschap acceptabele wijze gegeven werden. De Turkse gemeenschap vormde namelijk verreweg de grootste ZMV-groep in de Osse bevolking. Hoewel er in de jaren ’80 ook relatief veel Marokkanen en Spanjaarden naar Oss waren gekomen, bleven deze groepen kleiner in omvang vergeleken met de Turkse gemeenschap.
De open dag van 1983
Een aantal vrouwen die deelnamen aan de activiteiten van het SWBW voelde de behoefte aan meer, en besloten dat er concrete stappen gezet moesten worden. Er waren echter praktische hindernissen, zoals materiële problemen en het ontbreken van vaste huisvesting voor de vrouwen. Om de interesse voor een zelfstandige organisatie te peilen en de stap naar verzelfstandiging te kunnen zetten, werd op 28 mei 1983 een open dag georganiseerd. Voor dit evenement weren onder andere de wethouder van Welzijnszaken en andere gemeentelijke bestuurders van Oss uitgenodigd. In totaal waren er uiteindelijk 136 mensen aanwezig!
Het programma van de open dag was goed gevuld: er was een diaserie over de activiteiten voor buitenlandse vrouwen in Oss, een tentoonstelling met foto’s van de cursussen en zelfgemaakte kledingstukken en borduurwerken, een modeshow met de zelfgemaakte kleding, een demonstratie van patroontekenen en haarverzorging, een optreden van een Turkse kindervolksdansgroep en er werd kennis gemaakt met het eerste bestuur. Dit bestuur bestond uit vier Turkse vrouwen en twee Nederlandse vrouwen. Naar aanleiding van de succesvolle open dag werd besloten tot de officiële oprichting van Stichting Ontmoetingscentrum Buitenlandse Vrouwen (hierna: SOBV), en een verzoek voor subsidie werd spoedig bij de gemeente ingediend.
De officiële opening van het centrum
In 1984 kreeg het SOBV eindelijk een ruimte toegewezen door de gemeente, en eind 1984 konden de vrouwen naar een oud schoolgebouw komen om cursussen te volgen. Pas in februari 1985 werd het centrum officieel geopend. Dit was wederom een druk bezochte interculturele bijeenkomst waar toespraken werden gehouden, ruimte was voor muziek en dans en men lekkernijen kon proeven. Daarnaast werden de activiteiten van het centrum gepresenteerd. Op dat moment waren naaicursussen, cursussen haarverzorging, cursussen machinebreien, het naai- en breiatelier, voorlichting gezondheidszorg, kooklessen, sportlessen, fiets- en verkeerslessen en kadertrainingen.
De officiële opening diende niet alleen als een feestelijke gelegenheid. Het was ook bedoeld om het centrum meer bekendheid te geven, zowel bij de doelgroep als bij de rest van de Osse samenleving. Er werden dan ook uitnodigingen verstuurd naar de doelgroep zelf, de lokale gemeenschap, een radio- en televisieprogramma, vertegenwoordigers van de gemeente Oss, en zelfs naar de toenmalige staatssecretaris voor Emancipatiezaken.
In de eerste jaren van het bestaan van het centrum kan geconcludeerd worden dat het SOBV erin was geslaagd om meer bekendheid te geven aan het centrum. Het aantal deelneemsters steeg van 54 in 1983 naar 150 in 1986, wat een indrukwekkende stijging van 50% betekende! In 1987 bereikte het centrum ongeveer 40% van het totale aantal Turkse, Marokkaanse en Spaanse vrouwen in Oss. Dit was nogal wat, aangezien het centrum de eerste én enigste instelling was die zich specifiek richtte op buitenlandse vrouwen. Bovendien nam het aantal vertegenwoordigde nationaliteiten sterk toe. Zo bereikte het centrum in 1983 eigenlijk alleen nog maar Turkse en Spaanse vrouwen, maar in 1986 waren ook Marokkaanse, Chinese, Indonesische, Chileense, Surinaamse, Colombiaanse en Vietnamese vrouwen aanwezig op het centrum. De Turkse vrouwen bleven echter bij lange na de grootste groep.
Een drieledige doelstelling
Het SOBV in Oss had een drievoudig doel. Allereerst was het volgens het centrum van essentieel belang dat vrouwen elkaar in het centrum konden ontmoeten. Zo was het SOBV een plek waar vrouwen ervaringen met elkaar konden delen, herkenning bij elkaar konden vinden, elkaar konden steunen en gezamenlijk voor hun belangen konden opkomen. Door met elkaar te praten ontstond bij de vrouwen het besef dat hun problemen en uitdagingen niet individueel of persoonlijk waren, maar voortkwamen uit hun gedeelde startpositie als buitenlandse vrouw in Nederland. op deze manier konden uiteindelijk de gezamenlijke belangen herkend en behartigd worden. Daarnaast zorgde de ontmoetingsfunctie ook simpelweg voor gezelligheid en ontspanning, waardoor de vrouwen uit hun isolement werden gehaald. Dit sociale aspect was eigenlijk bij alle activiteiten terug te vinden, maar voornamelijk de naailessen, theemiddagen en gespreksgroepen dienden als ontmoetingsactiviteiten. Het SOBV was voor veel vrouwen dus een warme vertrouwde plek, waar vriendschappen en erkenning konden ontstaan.
Het was natuurlijk ook van belang dat de vrouwen zelfstandig werden en dat hun positie werd verbeterd. Het SOBV in Oss zette zich hiervoor in door middel van groepsactiviteiten, themabijeenkomsten en allerlei educatieve, sociaal-culturele en beroepsgerichte cursussen. Zo waren er bijvoorbeeld bijeenkomsten over de Nederlandse gezondheidszorg, de gemeenteraadsverkiezingen, opvoeding en de arbeidsmarkt. Daarnaast konden vrouwen deelnemen aan fiets- en verkeerslessen, taal- en alfabetiseringslessen, EHBO-cursussen, kapperslessen, cursussen schoonheidsverzorging en recreatiesportleidster, opleidingen tot modinette en computercursussen. En ten slotte waren er ook allerlei (inter)culturele feesten, jaarlijkse excursies en de vieringen van (inter)nationale vrouwendag. Bij deze activiteiten was het belangrijk dat de vrouwen zich bewust werden van hun eigen identiteit en positie, dat ze zelfvertrouwen gingen opbouwen, sociaal vaardiger werden en meer kennis kregen van de Nederlandse samenleving.
Het SOBV beperkte zich echter niet alleen tot het voorlichtingen van de vrouwen, maar nam ook het initiatief om instellingen, de gemeente én de Nederlandse samenleving voor te lichten over hoe om te gaan met ZMV-vrouwen. Ten slotte was het stimuleren van de zelforganisaties een belangrijk aspect. Zo ontstonden in Oss zelforganisaties van de Turkse, Marokkaanse, Spaanse en Surinaamse vrouwen. Vanaf het begin werd in Oss ook gestreefd om steeds meer buitenlandse vrouwen actief bij het beleid en de uitvoering van het centrum te betrekken. Hierdoor werd de positie van de vrouwen nog verder verbeterd, en was het centrum op zich bovendien een zelforganisatie van ZMV-vrouwen.
Het SOBV bood als laatste ook eerste opvang bij problemen die voortkwamen uit de maatschappelijke situatie van de vrouwen. Vrouwen konden altijd bij het centrum binnenlopen voor informatie of hulp die met het dagelijkse leven in Nederland te maken hadden. Deze individuele hulpfunctie was echter een knelpunt voor het centrum, aangezien de vrouwen eigenlijk moesten aankloppen bij Nederlandse instellingen – zoals het Algemeen Maatschappelijk Werk – voor dergelijke ondersteuning. Maar omdat deze instellingen - vooral in de jaren tachtig - nog niet veel ervaring en kennis hadden van het werken met buitenlandse vrouwen, kwamen de vrouwen vaak toch terecht bij het SOBV met hun problemen. Het SOBV was namelijk een vertrouwde omgeving voor de vrouwen, waar ze zich op hun gemak voelden om hulp te vragen voor hun persoonlijke problemen.
Over de auteur
Kirsten van der Wielen, afgestudeerd aan de Radboud Universiteit Nijmegen, onderzocht als fellow de manieren waarop zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwen in Brabant in de jaren ‘80 en ‘90 hun stem begonnen op te eisen. Binnen de vrouwenbeweging in Nederland is sinds midden jaren zeventig veelvuldig gesproken over en gestreden voor etniciteitskwesties. Toch blijven ZMV-vrouwen onderbelicht in de samenleving en in de wetenschap. Kirsten deed haar onderzoek in het kader van het fellowship-programma van het BHIC. Klik hier voor meer informatie over het onderzoek van Kirsten.
Mail Kirsten: kirstenvanderwielen@hotmail.com (opent in een nieuw tabblad)