W.A.F Leenaerts, 38 jaar oud, is in de laatste oorlogswinter directeur van het bijkantoor Waalwijk van het Gewestelijk Arbeidsbureau Tilburg. In zijn dagboek beschrijft hij de plaatselijke gebeurtenissen in Waalwijk samen met die in zijn dagelijks leven.
28 oktober 1944
Toen we hedenmorgen op kantoor waren om de financiële uitbetalingen te regelen, werd er afgeroepen (uitgebeld) dat alle mannen tussen 16 en 60 jaar met een schep op de hoek der straat moesten komen om half 12. Dit werd tevens door de Burgemeester ter publicatie aangeplakt (uitgezonderd werden de gemeente-ambtenaren, distributieambtenaren, Rode Kruis, politie). Waarom een gedeelte op zaterdagmiddag werd uitgezonderd is onbegrijpelijk. We besloten kalm op het arbeidsbureau te blijven; Mien, de werkster ging brood halen. We zetten een kop thee en bespraken de toestand. Alle poorten en deuren waren gesloten. Opeens zagen we een 3 tal mannen op verdachte wijze bij het kippenhok rondscharrelen en dachten reeds aan inbrekers. Toen ze wat dichter bij het kantoor kwamen, merkten we dat het de zoons van de heer van Zelst waren. Dat betekende ''alarm''. We renden zo vlug mogelijk de kolenkelder in en Mien ging doodgewoon de gang schrobben. Even later vroeg ze asiel voor 3 zoons van V. Zelst, want deze waren voor de Duitsers gevlucht, die op de werf van de Haan aan het zoeken waren. Even later bracht Mien ook de oude heer V. Zelst, die nog in de tuin lag, in onze schuilplaats. Na een klein half uurtje was het gevaar voorbij en zij we weer in de kamer gaan zitten.
Mien ging bij de familie V. Zelst vertellen, dat de heren op ons kantoor waren en toen kwam zoon nummer 4 vertellen, dat de mannen alleen hun scheppen moeten inleveren en verder ongemoeid werden gelaten. Wij zijn toen maar allen naar huis gegaan. Ik probeerde daarbij de nooduitgang bij Bierlage, welke niet open was. Ik ben toen door de Hooisteeg gegaan. De straten leken wel uitgestorven. In de namiddag werd wederom gebeld, dat er gegraven moest worden. Op het Raadhuis-plein melden zich verschillende mannen met scheppen, die onder politiegeleide ''ergens” heen werden geleid. Later vernam ik, dat een aantal naar het Stoomgemaal was gebracht om de aldaar liggende luxe zeiljachten etc. uit het water te halen en te vernielen, anderen moesten in Baardwijk gaan werken. In Baardwijk zijn hedennacht tamelijk veel granaten in de omgeving van de brug gevallen.
Vrouwen staan en queue voor de levensmiddelenwinkels om de laatste bonnen, die aangewezen zullen worden, om te wisselen tegen levensmiddelen Veel is het niet meer, dat we krijgen. Laten we hopen op een spoedige bevrijding. Tilburg en Den Bosch zijn reeds bevrijd.
28 oktober - 11 november 1944
Er is ontzettend veel gebeurd in deze 14 dagen. Ik zal trachten de voornaamste feiten te memoreren.
Zaterdagavond 28 oktober 1944 was een kritieke avond. Veel Duits verkeer heen en weer; karren en paarden vervoerden materiaal. Infanterie kwam per fiets door de Gemeente en nestelde zich in de omgeving.
Zondag was het stil; toch voelde een ieder dat er iets moest gaan gebeuren.
Loon op Zand bevrijd. De hele dag kanongebulder in de omgeving. Zondagmiddag klommen Duitse S.S. mannen bij Bierlaagh over de muren en eisten in de winkel van Holtgrefe souvenirs. Even later klommen er weer over de poort en moesten het pakhuis van Holtgrefe hebben om er granaten in op te bergen. Op de dijk kwam Duits geschut te staan. We hebben de kerels weggewerkt door hen op het telefoongebouw te wijzen, dat beter voor hun doel geschikt was. Om 5 uur werden alle huizen op Raadhuisplein en Markt gevorderd voor inkwartiering. We moesten de huissleutels afgeven en mochten niet eens van de kelder gebruik maken. We zijn toen in de kelder van Holtgrefe gevlucht, nadat we alle kasten hadden afgesloten en nog ijlings linnengoed en wat kleren naar beneden hadden gebracht. De kelder werd van het woonhuis afgesloten, zodat de moffen er niet bij konden komen. Om 10 uur ben ik nog eens gaan kijken. Er lagen 30 moffen in ons huis; ze hadden zich in stoelen en op de grond geïnstalleerd. In de keuken was er een bezig de stoelen kapot te hakken om de kachel aan te maken. De luitenant verzekerde dat er niets gestolen zou worden. Bij Albert Heijn waren de mensen niet zoo gelukkig om hun kelder te mogen behouden. Alle 40 bewoners moesten er uit. Maandagmorgen waren de kerels al verdwenen. We hebben terstond een onderzoek ingesteld en daarbij bleek, dat alle levensmiddelen waren verdwenen. Weck was opengemaakt, en kaas en appels opgegeten. Ondergoed, m'n scheermes, etc. was weg en als dank hadden de heren achtergelaten een kapotte grammofoon, 2 papieren guldens en .... luizen. De Gemeentereiniging heeft het hele huis gegast, daarvoor moesten we 2 x 24 uur uit het huis. Alle levensmiddelen moesten weg, etc.
Maandagmiddag 30 oktober 1944 kwam de eerste patrouilles der Geallieerden Waalwijk binnen, vanuit de Stationstraat. Ze waren dus morgens reeds op de Roestelberg gesignaleerd. Terstond werd de O.D. gealarmeerd en enkele minuten later stond de Commandant, de Heer Gruppelaar met zijn medewerkers op het Raadhuis, waar de waarnemend Burgemeester een Engelse officier toesprak. Ik ontmoette allerlei personen, die reeds geruimen tijd ondergedoken waren, o.a. Dr. Kolster en Gerard Verwiel. Alle mensen glunderden; de Tommy’s werden telkens met luid gejuich begroet; de mensen waren uitgelaten. Zou Waalwijk onbeschadigd uit de oorlog komen? Des avonds en de volgenden dag kwam het gemotoriseerde gedeelte van de voorhoede en stootte door tot aan het Drongelse kanaal.
De eerste dagen heb ik de Heer Spijkerman geassisteerd op het Wervingsbureau, waar zich terstond honderden vrijwilligers kwamen melden voor de Ordedienst. Contact met de buitenwereld was er nog niet. Het bleek al aanstonds, dat er heel wat te regelen was. Jammer, dat de Burgemeester en de Gemeentesecretaris niet bereid waren tot een goede en vlotte samenwerking, waardoor het werk van de O.D. belangrijk werd gehinderd.
De Duitsers hadden zich teruggetrokken achter het Drongelse Kanaal en hadden in Drunen, Vlijmen, Nieuwkuijk, Heusden een behoorlijke macht samengetrokken. Zo nu en dan kwamen D. patrouilles het Kanaal over en kwamen terug in Waalwijk, Baardwijk (vooral de kerktoren) werd vanuit Drunen beschoten, terwijl ook in Besoijen veel zware granaten insloegen en slachtoffers maakten. 15 Waalwijkers vonden de dood. Geheel Waalwijk huisde in de kelders. Ik vergat nog te memoreren, dat de D op het laatste ogenblik nog veel materiaal als leer, schoenen, paarden, wagens, levensmiddelen, etc. hadden weggesleept.
Zondag 5 november 1944 begon een Engelse beschieting van Drunen. Het was ontzettend. We constateerden vanuit Waalwijk een aantal branden. De volgende dag trokken de Engelsen het kanaal over en dreven de Duitsers de Maas over. In Heusden bliezen de Duitsers het Raadhuis op, waaronder enige honderden bewoners een schuilplaats gezocht hadden, alsmede de R.K. Kerk en de Prot. Kerk. Hierbij alleen werden zeker 150 personen gedood.
Toen begon voor Waalwijk de miserie. Van over de Maas begon de Duitse artillerie op allerlei willekeurige tijdstippen een artilleriebeschieting vooral op Raadhuis en de toren van de Kerk. Tot heden zijn we er op het Raadhuisplein op wonderbaarlijke wijze aan ontsnapt, hoewel het Raadhuis en de Kerk verscheidene voltreffers hebben geboekt; de huizen achter ons zijn vernield. Ik ben intussen één keer met de auto via Loon op Zand, Udenhout, Helvoirt naar Den Bosch, Vlijmen en Drunen geweest en heb daar de enorme verwoestingen kunnen zien, terwijl ik de familie in Den Bosch vluchtig heb bezocht. Uit Tilburg, Nijmegen en Venray kwam bericht, dat de hele familie intact was. In Venray zijn ze alle persoonlijke bezittingen kwijt. In Den Bosch heeft de familie ook veel schade.
7 november hebben we alle bedden uit de kelder gehaald en waren voornemens
weer in ons eigen huis te gaan slapen. s ‘Middags vond weer een ernstige beschieting plaats en des avonds hebben we weer alles naar beneden gebracht. Bijna 14 dagen zijn we dag en nacht in de kleren geweest.
11 november was een rustige dag. Truus heeft de kinderen eens lekker gewassen en verschoond en ook ons zelf hebben we opgeknapt. Toch durven we de nachten nog niet in ons eigen huis door te brengen. De Engelsen zijn opgevolgd door de Princes Irene Brigade, terwijl daarop de Canadezen zijn gevolgd.
De Voedselvoorziening begint ernstige moeilijkheden met zich te brengen. Enkele dagen hebben we zonder brood gezeten. Elektriciteit is er gedurende enkele uren; gas is er niet en zal er voorlopig wel niet komen, De telefoon mogen we in het geheel niet gebruiken. Men mag de gemeente niet verlaten, maar desondanks evacueren velen naar Tilburg, waar het zeer rustig blijkt te zijn.
De kerkdiensten hebben al die dagen geen doorgang gevonden. Onze kerk is
thans voorgoed gesloten. We moeten nog steeds om 6 uur binnen zijn. De Canadezen zijn zeer actief en lopen streng wacht. Enkele malen is er 's nachts in de straten geschoten terwijl één Canadees en één O.D.'er uit Waspik door de Duitsers zijn meegenomen.
Bron: NIOD, collectie dagboeken, dagboek W.A.F Leenaerts (toegang 244 inv. nr. 478 (opent in een nieuw tabblad))
Lees ook de rest van het verhaal
De tekst van dit artikel is gepubliceerd onder een CC BY-SA 4.0-licentie (opent in een nieuw tabblad). Voor de illustraties geldt de licentie die in het bijschrift is vermeld.