In de jaren ’90 van de vorige eeuw heb ik de euvele moed gehad om 75 verfilmde schoutsrekeningen van de 14e, 15e en 16e eeuw uit het Algemeen Rijksarchief van Brussel te bekijken en de onderscheiden rekeningen van hoogschouten, laagschouten en Brabantse kwartierschouten van Peelland, Kempenland, Oisterwijk en Maasland nader te analyseren.
Een schitterende bloemlezing trok aan me voorbij met rechtshistorische, economische, numismatische, criminele, folkloristische, medische en meer van dergelijke aandachtsvelden. Te denken valt bv. aan mishandelingen van allerlei aard, lijfstraffen, zelfdodingen, bordelen, herbergen, diefstallen te kust en te keur, vorsters en hun vorsterijen, volksgebruiken, bedevaarten, brandstichtingen, beroepen, valsheid in geschriften, valsmunterij, ontvoeringen, gezondheidszorg, kerkhoven, sectarische bewegingen, molens en molenaars, processies en omgangen, doodslagen om zo maar wat rubrieken te noemen. Het totaal gaf me een aardig beeld van wat er in het verre verleden in de onderscheiden Brabantse steden en dorpen zoal gepasseerd is. Al lezende kwam ik tot het besef dat er ‘niks nieuws onder de zon is’.
Na de inventarisatie heb ik alle archiefstukken thematisch gerubriceerd en als eerste thema gekozen voor de relatie met o.a. kerken, kapellen, kloosters en geestelijken.
Moordaanslag in Lith
En in 1450 begint het verhaal al heel goed, als Denis Pels en Heyntjen van den Waij op bevel van de schout van het dorp Lith aldaar gevangen zitten. Hen werd immers verweten dat ze enige gewapende lieden van het land van Gelre begeleid zouden hebben en bovendien ook nog assistentie hadden verleend bij een moordaanslag, die aldaar in de kerk gepleegd zou zijn!
Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch beroofd!
Een totaal ander voorval was dat waarin een zekere Coppen Blerinc opviel die in 1461, op verzoek van de Vrouwe van Heeswijk, veroordeeld werd tot de dood door het zwaard. Reden was dat hij het beeld van Onze Lieve Vrouw te ’s-Hertogenbosch beroofd zou hebben van twee metalen kandelaars, een lakendoek en nog wat andere kleinigheden.
Monnik pleegt moord
Dan een gruwelijk voorval in Berlicum. Daar hebben in 1469 Gheenken van Bladel en Reynken Jan Nuwaertssoen en zekere Bernaertssoen doodgeslagen. Na die moord is het de plaatselijke schout die de nodige informatie probeert in te winnen rond die moordpartij; wie waren de daders en wat was het motief geweest om die moord te begaan. Tijdens zijn speurtocht komt hij tot de schrikbarende ontdekking dat genoemde Reynken een monnik bleek te zijn van het klooster Coudewater onder Rosmalen. De schout liet er geen gras over groeien en de monnik werd in zijn eigen klooster aangehouden gearresteerd en vervolgens overgebracht naar de gevangenpoort te ’s-Hertogenbosch, zijn verdiende loon!
Veelpleger krijgt de strop
Kerken werden dus in die tijd niet ontzien. Wie er over mee kan praten is een zekere Ghyben Maessoen van Venloe die in de Brabantse hoofdstad wordt veroordeeld tot de strop! Die had nogal wat op zijn kerfstok. Zijn wandaden pleegde hij in 1470. Allereerst werd hem verweten dat hij zijn bloedeigen vader voor 150 gulden had bestolen. Ook zijn eigen zwager werd slachtoffer want die werd door Ghyben beroofd van een ton haringen. Na onderzoek werd bekend dat Ghyben een veelpleger bleek te zijn want hij werd beticht van diverse diefstallen, waarvan er eentje wel heel uitzonderlijk was: op ’n dag bleek hij uit de Sint Janskerk een korporaal gestolen te hebben.[1]
Vernielingen en bedelarij in Hilvarenbeek en Oisterwijk
Maar….hij was niet de enige veelpleger. De Hilvarenbeekse Claes Eysen kon er ook wat van! Op een dag in 1471 komt hij aan bij het huis van een dorpsgenoot waar de deur op dat moment wagenwijd open stond. Hij schoot naar binnen en begon met een aarden pot aan gruzelementen te slaan. Hij vervolgde zijn tocht en belandde bij het duifhuis van meester Jan Backs waar hij het een en ander zwaar beschadigde. Op een ander tijdstip trok hij met enige kameraden richting Oisterwijk en meldde zich met zijn gezelschap bij het Oisterwijkse zusterklooster. Ze bedelden aldaar om eten en drinken wat hen ook aangereikt werd, maar ze bleken diep teleurgesteld in wat de zusters hen aanboden en uit frustratie sloegen ze een grote aarden wasbak finaal aan stukken. Welke straf op al die buitensporigheden volgde wordt niet gemeld. Op basis van nader onderzoek bleek echter wel dat die ‘vriendenclub’ piekeniers bleken te zijn in dienst van de hertog!
Inbraak bij de Vroukens van den Gemeynen Leven
En wat te denken van Neel Quant een beruchte figuur uit de Bossche binnenstad. Je kon hem bij nacht en ontij wel ergens in de Bossche straten tegenkomen. Een van zijn vertrouwde adressen bleek herberg de Veste achter de Tolbrug. In 1473 wat het weer eens zover. Met een groep metgezellen maakte hij de Veste onveilig. Het liep uit op een massale vechtpartij wat overigens niet de eerste en zou ook wel niet de laatste zijn! Voorts werd Neel beschuldigd van een bezoek aan een van de stadstorens waar de ‘Vroukens van den Gemeynen Leven’ woonden. Hij klopte er aan en als de zusters de toren niet zouden open doen had hij al bedacht om ter plekke in te breken. En zo geschiedde. Het kwam hem overigens duur te staan, want de schout veroordeelde hem ten strengste en uiteindelijk werd hem zijn rechterhand afgehakt!
Archiefbron
Website Henk Beijers Archiefcollectie (opent in een nieuw tabblad), rubriek historisch onderzoek Schoutsrekeningen (opent in een nieuw tabblad)
Noot
[1] Een corporale, in de bron gespeld als korporaal, is de witte linnen doek, waarop tijdens de eucharistieviering de gaven van brood en wijn worden geplaatst (bron: Wikipedia)