Opnieuw verzuip ik in "De aardappeleters". Ik ben opnieuw in het Van Gogh Museum en probeer me voor te stellen welke boodschap Vincent (geb. 30-03-1853) met deze schildering wilde afgeven. Ik word als Mierlose boerenzoon verleid tot de gedachte dat het lot van de hardwerkende, arme boeren in Nuenen anno 1885 hem na aan het hart lag. Maar is dat wel zo? Vormden die arme stumperds niet slechts een middel om zijn ontluikend schilderstalent te bewijzen aan de wereld?
Ik ben middels eigen jeugdherinneringen, intens begaan met hun keiharde, armoedige bestaan. Hardwerkend, weinig verdienend en onbewust slaafs onder het juk van de Kerk. Bovendien werden ze besodemieterd door louche handelaren doordat ze geen zicht hadden op de werkelijke waarde van hun producten.
Het is voor de hand liggend dat visionairs uit eigen kring zich indertijd hun deplorabele lot aantrokken. Dat deed onder anderen Gerlacus van den Elsen (geb. 13-04-1853). Als Gemertse boerenzoon en Norbertijner pater kwam hij op voor hun belang. Hij predikte en schreef uitdagend over coöperatieve samenwerking. Tegen materialisme en bedorven zielen en voor soberheid. En hij had succes! In 1896 werd de Noord-Brabantse Christelijke Boerenbond (NCB) opgericht en die telde in 1920 reeds meer dan 40.000 leden. De Rabobank en Interpolis zijn onder andere de rechtstreekse kroonjuwelen van deze boeren-eendracht.
Anno 2026 realiseer ik mij dat Gerlacus’ succes is doorgeschoten. De Aardappeleters mogen zeker niet meer symbool staan voor de huidige boerenstand. Jawel, er wordt nog steeds hard gewerkt maar van armoede en onwetendheid is geen sprake meer. Toch ontbeert agrarisch Nederland een nieuwe, gezaghebbende boeren-visionair die zorgt voor minder knechting door markt, banken en retail. De ziel van de onwetende, voortploegende boer is gemuteerd tot die van de zelfbewuste ondernemer die denkt het individuele lot ter hand te kunnen nemen in de moderne ratrace. Kruis en ploeg zijn als wapens vervangen door de 200 PK-monsters van de Farmers Defence Force. Paters zijn al lang niet meer hun voorvechters. Profit prevaleert te vaak boven Planet en People. Biodiversiteit en gezonde bodem, water en lucht leggen het loodje.
Hoe zou van den Elsen zijn “succes” beoordelen? Wie gaat er voor een eigentijdse versie van “De Aardappeleters” zorgen? Krachtig uitgevoerd en rijp voor een plek in het museum!
Ik verlang naar dit visionaire schilderij van de toekomst. Met een duurzame balans tussen de drie P’s. Met minder kapitalisme. Solidariteit met de huidige “aardappeleters” in de ontwikkelingslanden uitstralend. Bereidheid om eerlijker te delen op mondiaal niveau oproepend. Door terug te bewegen naar de idealen van Van den Elsen: Social justice, liefde voor natuur en landschap en boeren-soberheid.
Ik zie Gerlacus en Vincent terugblikken tijdens hun ontmoeting in 1880 in Nuenen. Toen ze afspraken, elk op hun eigen wijze op te komen voor de verheffing van boeren en arbeiders. Wie had duurzaam succes?
Laat die twee nu naar de beleidsmakers afdalen om getweeën Gerlacus’ lijfspreuk te bestendigen:
“Dicere verum quid vetat”. Wat is erop tegen om te zeggen wat waar is?
Tot heil van planeet en volk. Wellicht ter inspiratie voor “De nieuwe aardappeleters”, die straks hangt te pronken in Het Noordbrabants Museum!
Henk Kusters,
Den Dungen
De tekst van dit artikel is gepubliceerd onder een CC BY-SA 4.0-licentie. Voor de illustraties geldt de licentie die in het bijschrift is vermeld.