Op Delpher is veel historische informatie over het dorp Nistelrode te vinden, zoals boeken, tijdschriften en kranten, die tegenwoordig in rap tempo worden gedigitaliseerd. Wie de geschiedenis van een land wil leren kennen, hoeft slechts een paar kranten door te nemen om een goed beeld te krijgen van het dagelijks leven. Toch luidt een bekende wijsheid, en een uitspraak die ook mijn moeder wel eens deed : “De krant brengt de leugens in het land.” Onlangs kwam ik door eigen onderzoek zelf achter de waarheid hiervan. Bij toeval stuitte ik op Delpher op een opvallend bericht uit het Algemeen Handelsblad van 17 januari 1845, dat door meerdere kranten vrijwel identiek was overgenomen.
Redenen genoeg om het overlijdensregister van Nistelrode uit 1845 te raadplegen. Daar vond ik een akte die meldde dat op 14 januari 1845 om 9 uur ’s avonds Petronella Fransen (13 jaar) was overleden. Zij woonde op Delst, en haar vader, Johannes Frenssen, was arbeider en venter. Dit leek het vermoorde meisje te zijn.
Johannes Frenssen, landbouwer op Delst in Nistelrode, was gedoopt op 4 november 1799 in Nistelrode en overleed op 6 april 1875 aldaar, op 75-jarige leeftijd. Hij trouwde op 15 februari 1829 in Uden, op 29-jarige leeftijd, met de 20-jarige Allegonda (Gorie) van Dijk, gedoopt op 25 mei 1808 in Uden en overleden op 13 april 1867 in Nistelrode. Uit dit huwelijk werden veertien kinderen geboren, waaronder Petronella, die op 24 december 1831 in Nistelrode ter wereld kwam en op 14 januari 1845 op 13-jarige leeftijd overleed.
Misdaad
Nistelrode viel destijds onder het kanton Oss, arrondissement ’s-Hertogenbosch. Een roofmoord of kindermoord was een ernstig vergrijp, in tegenstelling tot diefstal, stroperij of mishandeling. Als zo’n misdaad indertijd was gepleegd, zou er zeker een procesdossier van moeten zijn uit 1845 of 1846. Het krantenbericht suggereerde dat de man van de herbergierster de dader zou kunnen zijn: zij herkende het mes als het hare, en bij zijn thuiskomst werd 90 gulden gevonden, het bedrag van de verkoop van een koe.
Bij het BHIC (Brabants Historisch Informatie Centrum) zijn de criminele vonnissen te onderzoeken. Nistelrode viel onder het kanton Oss en het arrondissement ’s-Hertogenbosch. Eerder deed ik al onderzoek naar de moordenaar Jan Buuts uit Heesch, die zijn geliefde en zes maanden zwangere Adriana van den Boom uit Nistelrode om het leven bracht en haar lijk versleepte naar het Grölder (zie mijn publicatie Over de moord in Het Lijk). In de database van het archief van de rechtbank criminele vonnissen kun je zoeken op de aard van het delict.
Met filters als Plaats rechtbank = ’s-Hertogenbosch en Soort rechtbank = arrondissement kom je voor 1845 liefst 926 zaken tegen, en voor 1846 zelfs 966. Opvallend is dat de term moord niet in de lijst van delicten voorkomt, terwijl je die wel zou verwachten. Gelukkig kun je door in het zoekveld ‘moord’ in te vullen wel resultaten vinden, in variaties als moord, medeplichtigheid, uitlokking en poging daartoe. Kindermoord komt hierin vaak voor, dus is het beter om in het zoekfilter ‘moord’ of ‘kindermoord’ in te voeren.
Fake news?
Toch kon ik deze specifieke kindermoord niet terugvinden bij het arrondissement in Den Bosch. Bij een dergelijke misdaad in januari 1845, met een bekende dader, zou je verwachten dat er in 1845 of 1846 een dossier zou zijn. Helaas: niets. Terug naar de kranten op Delpher. Na uitputtend zoeken vond ik slechts één kort berichtje, afkomstig uit de Utrechtse Courant van 17 januari 1845, dat door andere dagbladen was overgenomen:
“Aangaande den moord, welke in de omstreken van Nistelrode aan een meisje door een kastelein om f 90,- enz. zoude zijn gepleegd, als nieuwstijding onder dagtekening van ’s-Hertogenbosch den 17 dezer, kan men met zekerheid melden, dat daarvan noch bij justitie, noch bij de marechaussées iets bekend is.”
Bronnen:
- jantimmerscultuurhistorie.nl (opent in een nieuw tabblad) (voor de genealogische gegevens)
- Delpher (diverse kranten)
- BS Overlijdensregister Nistelrode 1845
- BHIC Criminele Vonnissen (met dank aan Vincent van der Griend, BHIC team Dienstverlening).
De tekst van dit artikel is gepubliceerd onder een CC BY-SA 4.0-licentie. Voor de illustraties geldt de licentie die in het bijschrift is vermeld.
