WIJ WILLen U graag VeeL geLUk, sUCCes en gezonDheID toeWensen In het nIeUWe Jaar. Pas goeD op eLkaar!
Naast een gelukwens voor het nieuwe jaar is deze zin ook een zogenaamd chronogram of jaardicht (opent in een nieuw tabblad)en verbergt een extra gegeven, namelijk een jaartal. Lees de hoofdletters in de zin (WIJWILLUVLLUUCCDIDWIIUWJDL) als romeinse cijfers, tel ze op: en ziedaar het jaar waarvoor deze wens is bedoeld: 2022.
I – J | 1 |
IJ – Y (= II) | 2 |
U – V | 5 |
W (=VV) | 10 |
X | 10 |
L | 50 |
C | 100 |
D | 500 |
M | 1000 |
Flauw? Misschien. Maar het is ook best een hele uitdaging om een zinvolle boodschap te combineren met zo’n chronogram. En zo kun je op huizen en kerken, in boeken, op prenten, op miskelken, kerkklokken, je kunt het zo gek niet verzinnen, chronogrammen tegenkomen, vaak te herkennen aan de het gebruik van hoofdletters midden in woorden, maar soms ook onherkenbaar en verborgen.
Oeffelt
Neem bijvoorbeeld pastoor Van Ackeren van Oeffelt die in het doop-en overlijdensregister van zijn parochie (opent in een nieuw tabblad) de jaartallen 1787-1788 en 1789 van zo’n chronogram voorzag:
47r (scan 94) dopen 1787 | ViVat FrIDeriCh WILheLM eIn geLIebter KönIg Von PreVssen | Leve Frederik Willem, een geliefde koning van Pruisen. |
49r (scan 98) dopen 1788 | PaX atqVe Vber beneDICtIo CaeLIS sVper Vos seMper perseVeret | Moge vrede en de vruchtbare zegen van de hemel over u altijd standhouden |
50v (scan 101) dopen 1789 | DIVIna MaJestas pater et fILIVs et spIrItVs sanCtVs esto nobIs proteCtrIX | De goddelijke majesteit, de vader en de zoon en de heilige geest zullen onze beschermer zijn |
124v (scan 248) overlijdens 1787 | EgregIVs reCkIVs CLIVenses noVo regI sVo JVraMento aDstrIngebat | De illustre Reckius uit Kleef deed zijn eed aan de nieuwe koning. |
125r (scan 249) overlijdens 1788 | JesVs fILIVs DeI VIVI nos regat, beneDICat, atqVe CVstoDIat | Moge Jezus de zoon van de levende god ons regeren, zegenen en beschermen |
126v (scan 252) overlijdens 1789 | PIe JesV paX DefVnctIs IIs affVLgeat seMpIterna, et qVIesCant In optata SIon | Vrome Jezus, Moge de vrede voor altijd schijnen over deze overledenen, en mogen zij rusten in het uitverkoren Sion |
Ravenstein
Een ander voorbeeld: deze gevelsteen in een huis in de Nieuwstraat In Ravenstein.
Optelling van de met een hoofdletter aangegeven Romeinse cijfers levert 1606 (opent in een nieuw tabblad) op (de d’s dienen in dit geval dus niet meegeteld te worden). De tekst vermeldt dag en maand, het jaardicht het jaar van de Ravensteinse stadsbrand: 10 juni 1606 (zie: Tussen Maas en Erfdijk (opent in een nieuw tabblad) 2013 nr. 1 (opent in een nieuw tabblad), blz. 9).
Breda
Of deze prent van de fameuze innname van Breda met het turfschip in 1590 met twee chronogrammen, de ene in het Duits, de ander in het Frans.
TroIen Ist eIngenoMen dVrChs LIstig hVLtzen pferdt
GLeICh so Ist Breda dVrCh ein Torffschiff Von gerInger Werdt [= 1590, d’s niet meegeteld]
TroIe La beLLe CIte d’Vn CheVaL fVt prIse
Et peV diVers a Breda d’Vn bateaV est L’eMprIse [= 1590, d’s niet meegeteld]
Chronogram voor olympisch goud
En ook tegenwoordig wordt er nog gepuzzeld en gezweet om inhoud en vorm tot één geheel te maken. Zo vierde Bernard Grothues (opent in een nieuw tabblad) de olympische titel van Leontien van Moorsel met het volgende chronogram (opent in een nieuw tabblad):
Ze kon haar tranen nIet beDWIngen, nIets gIng foUt, ze hoorDe geJUICh en het VoLk aL zIngen. LeontIen greep tIteL en het Lang VerWaChte goUD. [=2004]
Nieuwjaarswens
Ter afsluiting nóg een nieuwjaarswens, dit keer niet voor 2022, maar voor het jaar 1771. Deze wens van de hand van Johan Bapist Jaddoulle, rentmeester van de heerlijkheid Helmond, aan de Luikse wijbisschop Charles Alexander van Arberg (opent in een nieuw tabblad) is een wel heel kunstige opeenstapeling van chronogrammen: elke regel levert als resultaat 1771 op! Petje af voor de heer Jaddoulle!
HeLMont seCUndae NatIVItatIs Jesu ChrIstI.
MonseIgneur Le sUffragan CharLe ALexanDre Arberg,
Agréez De reCeVoIr Votre etrene seLon coUtUme
EXCUsez Mon aUDaCe et LIberté.
D’IMportUner par La Votre EXeLLenCe
Mes Chronographes ne VeULent pas beaUcoUp DIre,
CepenDant regarDé le bon CoeUr de Votre serVIteUr,
QUI aniMé D’Une pUre et sInCere InCLInatIon
VeUt Le BonheUr De toUte La tres nobLe famILLe.
VeneranDae EXCeLLentIae SaLUteM
Et feLICIssIMa noVI annI eXordIa preCor
Sperans qUoD epIscopaLIs MItra CIto VIenna VenIet
PrInCIpaLIter Ista qUae DIvo BaVonI saCrata Manet
ProUt LItterIs et cronIcIs seMper praedIXI
HoC annUat DeUs et trIbUat CaeLUM
Ut prophetIae Meae pLene suCCessUs detUr
QUare VeLLeM pro Una soLa DIe aUt hora esse Caesar!
TUnC prophetIa eX se Vera et coMpLeta aDesset:
Ergo! VoLUntateM pro effeCtU Capere DIgnetUr!
Interae CUnCta aD nUtUM VoLo et spero
EXCeLLentIs et praenobILIs DoMInatIonIs Vestrae.
CUI eX pLeno CorDe sUM
HUMILIS fIDeLIs CLIens et Integer serVUs
I. B.J(addoulle).
HaC Mea DUpLICat UXor
qUae EXCeLLentIaM profonDe saLUtat.