Omdat Frans Alkemade, huisarts en kunstenaar, 100 jaar geleden geboren werd te St. Oedenrode, is er in Cultureel Educatief Centrum ‘Mariëndael’ tot 18 december 2025 een overzichtstentoonstelling te bekijken van zijn veelzijdige kunstwerken. Op die tentoonstelling zag ik tot mijn grote verbazing het prachtige kunstwerk ‘Woonwagens’ hangen, het werk waar ik al jaren naar op zoek ben geweest.
In 1956 in expositie
Het schilderij was in 1956 te bekijken op de schilderijenexpositie ‘Land en Volk van Brabant’, gehouden op kasteel Dommelrode. Die expositie was een groot succes. De gemeente besloot om het schilderij getiteld ‘Woonwagens’ van Frans Alkemade aan te kopen. De kunstenaar heeft toen het College van B. en W. laten weten dat hij het betreffende schilderij aan de gemeente wilde schenken. Mogelijk is de overdracht niet door gegaan en heeft het schilderij al die jaren op de zolder gelegen met vele andere kunstwerken.
Verbod op woonwagens
Eigenaars van woonwagens werd verboden om met hun woonwagens binnen de gemeente te verblijven. In een brief, geschreven in 1917 door een woonwagenbewoner is te lezen:
Eedel agtbare Heeren van het bestuur van St. Oedenrode
Met deeze kom ik u te veraagen of u toch de goet hijt niet zouwt willeen hebben om ons aan een woning te helpen als het moogelijk is want wij willlen de helft van het ziekenhuisje wel hebben en daar wil de heur en belasting zoo goet betaalen als een ander en als wij maar wooning hebben. Zult u Eedel agtbaare heeren het minste geen last van ons hebben daar zal ik wel voor zorgen al is het ook maar een pelanke keet op gemeentes gront niet alte ver van het dorp dat onze kinderen naar school en kerk kunen gaan.
Afzender gezonden door D. S. St. Oedenrode Diependaal Woonwagen.
Verordening 1927
Voor de gemeente St. Oedenrode kwam er in 1927 een nieuwe verordening op woonwagens. O.a. dat het de eigenaar of gebruikers van woonwagens verboden is om binnen de gemeente Sint-Oedenrode te verblijven op andere plaatsen dan op het perceel gelegen aan den provinciale kunstweg van Sint-Oedenrode naar Lieshout. Overtredingen werden gestraft met een hechtenis van ten hoogste zes dagen of een geldboete.
De bovenstaande verordening werd afgekondigd op zondag 23 oktober 1927. Soortgelijke afkondigingen werden ook al geplaatst 21 juni 1856. De verordening werd aangeplakt in de daarvoor bestemde publicatiekast.
Tweede Wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd bekendgemaakt dat er na 30 juni 1943 geen woonwagenbewoners gevonden werden die in een voor de oorlog gewichtig bedrijf werkzaam waren en zodoende in aanmerking konden komen voorvrijstelling van evacuatie. Een aantal maanden later was in Sint-Oedenrode geen enkele woonwagen meer aanwezig.
Onderzoek naar de woonwagenstandplaats
Johannes Jacobus Deelen wachtmeester der Rijkspolitie, tevens onbezoldigd Rijksveldwachter, behorende tot de groep Rijkspolitie te Sint-Oedenrode, stelt in 1948 een onderzoek in naar de woonwagenstandplaats. Hij rapporteert dat er geen enkele woonwagen standplaats had genomen op de door de gemeenteraad aangewezen plaats, het zogenaamde woonwagenkamp aan de Lieshoutseweg. En dat het bord met opschrift: ‘standplaats voor woonwagens’ was verdwenen.
Wel woonwagens in 1955
In 1955, toen Frans Alkemade zijn kunstwerk maakte, bevond zich hier te Sint-Oedenrode nog altijd een standplaats was voor woonwagens. Wachtmeester der Rijkspolitie Jan Lavrijsen maakt in het jaar 1952 nog melding van een wagen. ‘Lengte, breedte, en hoogte van de woonruimte 5.90 m. 2.28 m. 1.90 m. inhoud 25.55 kubieke meters. Verdeeld in een dag- en nachtverblijf, gescheiden door een schot met een openslaande of schuifdeur. Voorzien van zes beweegbare ramen. De woonwagen is gemerkt Maastricht 137.’ Op 31 juli 1959 staan er nog drie wagens gemerkt Bergen op Zoom 813 – Tiel 487 – de derde is een wagen die nog niet is gemerkt.
Bron: Archief Gemeentebestuur Sint-Oedenrode
