Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
Delicten en ontsporingen
Mocht iemand de illusie koesteren dat de Meierij van ’s-Hertogenbosch in het verleden een voorbeeldige streek was, waar in al die plattelandsdorpen keurig volgens de gangbare normen en waarden geleefd en gehandeld werd, dan wordt het tijd dat die denkbeelden eens worden bijgesteld. Onbesproken gedrag en een perfecte levenshandel en -wandel….vergeet het maar. Dat was in de eeuwen vóór ons niet zo en wie heden ten dage de kranten er op naslaat krijgt niet de indruk dat we veel geleerd hebben van het verleden waar het om criminaliteit gaat. Het lijkt er vooralsnog op dat we ‘ons leven nog niet zo geweldig hebben gebeterd!'
In het stadsarchief van ’s-Hertogenbosch bevinden zich massa’s processtukken van personen die voor de vierschaar in het stadhuis van ’s-Hertogenbosch hebben moeten te recht staan om tekst en uitleg te geven over hun activiteiten en gepleegde delicten of om hun vonnis te horen uitspreken. Verhoren en folteringen op de pijnbank, veroordelingen tot de strop, brandmerken, geseling op een schavot ten aanschouwe van het passerende volk, verbanning uit de streek en noem maar op. Onze voorouders werden allesbehalve met fluwelen handschoentjes aangepakt.
Een van de medewerkers van het stadsarchief heeft destijds die procesdossiers nog eens nauwkeurig onderzocht en er een digitaal overzicht van gepubliceerd onder de term ‘dataschurk’ m.a.w. een databestand van alle geregistreerde schurkenstreken die zijn gepleegd in onze contreien. In totaal betreft het over de 17e en 18e eeuw 2584 dossiers en na zorgvuldige telling zijn er 83 waar personen uit Schijndel op een of andere manier bij betrokken waren. Volgens mij is van die 83 bewaarde ‘criminele stukken’ een schitterende bloemlezing te maken. Een vereiste is wel dat je enige bedrevenheid moet hebben in het lezen van oud-schrift, maar als je dat onder de knie hebt, dan kun je een magnifieke Schijndelse verhalenbundel samenstellen. Mocht iemand overwegen die richting op te gaan……..laat hij of zij zich melden bij de historische werkgroep van de heemkundekring. Je gaat dan gegarandeerd een fascinerende en vruchtbare besteding van een stukje van je vrije tijd tegemoet!
Weer een dodelijk slachtoffer
Criminele zaken vielen destijds onder de bevoegdheid van de hoog- en laagschout van ’s-Hertogenbosch of zijn directe vervanger en als op een van de Meierijse dorpen weer eens iets zeer ernstigs aan de knikker was, gaf hij het lokale dorpsbestuur opdracht de feiten helder op een rij te zetten en gedegen informatie in te winnen over de concrete toedracht. Zo geeft Gijsbertus de Jongh, de secretaris van Schijndel, op 7 januari 1693 een definitieve verklaring af.
Die komt er op neer, dat Hendrick Vuchts en Christiaan Hubens als schepenen van Schijndel bevestigen, dat de meester-chirurgijns Mr. Willem Cocquel en Hendrik van Davervelt respectievelijk wonende te Schijndel en Middelrode, op 4 januari het dode lichaam hebben ‘gevisiteert’ [= onderzocht] van een zekere Dominicus Schenckels, liggende ten huize van Dircxken van de Sande. De chirurgijns doen dit in opdracht van de Heer Alexander Schimmelpenninck van der Oije, Heer te Engelenbergh, hoog- en laagschout van stad en meierij van ’s-Hertogenbosch. Daar gearriveerd constateren ze een steekwond, even onder de rechterborst [er staat letterlijk: memme]. Nadat men het lichaam heeft opengesneden, blijkt deze steekwond te zijn doorgedrongen tot in de borst, door het diafragma, tot zelfs in de lever toe. Het is een dodelijke of zgn. ‘lethale’ steekwond gebleken.
Getuigenverklaringen van ingezetenen
Hendrik Willems van Herethum oud omtrent 34 jaren is de eerste getuige die aantreedt, die naar waarheid verklaart dat hij afgelopen zondag was ten huize van Dircxken, de weduwe van Antony van de Sande en aldaar een glas bier heeft zitten drinken. Onder de aanwezigen heeft hij toen Dominicus Schenckels zien zitten en een zekere Gerit van der Loo. Die twee hebben woorden met elkaar gekregen. De getuige weet echter niet waarom precies de ruzie is ontstaan tussen die kemphanen. Beiden hebben op dat moment een mes in de hand en gaan elkaar te lijf. Schenckels heeft zich meteen omgekeerd en is naar de geut gelopen en van der Loo is naar buiten gegaan. Schenckels is daarop plotseling van de geut de keuken binnengebracht en op een stoel gezet. Het ziet er allemaal erg bloederig uit en hij is zwaar gewond onder in zijn rechterzij. Vrij kort daarna is hij gestorven, aldus Hendrik van Herethum.
De tweede getuige is de 20-jarige Jan Hendrik Anthonisse vande Spanck. Hij brengt een nieuw detail in nl. dat de woordenwisseling verband zou houden met een gekocht of verkocht paard en dat Schenckels in de keuken liggende in ieder geval nog in leven was.
De derde getuige is de 25-jarige Hendrik Jan Laurens die verder geen nieuwe feiten meer weet aan te dragen. Een vierde getuige, de 33-jarige Antonis van de Sande legt een identieke verklaring af over die zondag de 4e januari van het jaar 1693, maar voegt er nog wel aan toe, dat iemand geroepen schijnt te hebben: “Loop naar de pastoor toe want hij [Dominicus dus] sterft”. Van de Sande staat dan enige tijd bij het huis van buurman Huijbert Ketelaers en is toen wederom in het huis van Dircxken teruggekeerd. Daar aangekomen ziet hij de gewonde Schenckels op stro liggen terwijl de chirurgijn hem nader onderzoekt, maar nog voor of tijdens de inspectie van de chirurgijn is hij kennelijk dood gebleven.
[Bronnen: databestand Dataschurk door dhr. Aart Vos, medewerker van het stadarchief van ’s-Hertogenbosch; procesdossier van de Raad van Brabant aanwezig op BHIC toegang 19 inv.nr. 447.388 op hoofdlijnen bewerkt door mw. Pauline Heessels van Maaren]
Oorspronkelijke publicatiedatum: 4 oktober 2007 (nr. 16)
Illustratie via Rijksstudio.