Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
Attentiestenen
Sinds 2014 prijken op diverse plaatsen in en om het centrum van Schijndel in het plaveisel diverse attentiestenen van meestal verdwenen monumenten met een korte historische omschrijving. Onlangs is besloten de historische context van die gebouwen ook te publiceren in het Schijndels Weekblad, ook al zijn ze terug te vinden op de website van www.historisch-schijndel.nl die misschien niet zo snel geraadpleegd wordt. Het weekblad is net een iets ander medium om nog weer eens uitdrukkelijk bekendheid te geven aan dit stukje Schijndelse historie, zij het in een verkorte versie.
In deze aflevering : het pand de Hoge Jood
Het exterieur van het pand
In het standaardwerk ‘Het Schijndelse landschap’ [uitgave 2003] lezen we dat we hier te maken hebben met een huisnaam die in de volksmond is bedacht voor een pand in de Hoofdstraat op de hoek aan de zuidzijde van het oude marktplein, voordat dit plein werd "omgebouwd" tot de huidige vormgeving. Het huis behoorde van origine aan een Joodse familie en was dusdanig hoog gebouwd, dat het ver uitstak boven de omliggende panden. Het bestond uit twee verdiepingen. Op zich was het een apart gebouw met een smalle voorgevel van zo'n 5-6 meter, maar het was wel 20 meter diep. Er waren in totaal 15 vertrekken in. Tegen de achtergevel heeft, tot rond 1900, een synagoge gestaan. Ook is er een jodenschool geweest. Achter het huis liep een pad van zo'n 2 1/2 meter breed, waar nu het nieuwe gedeelte van het gemeentehuis staat tot in de Servatiusstraat.
Grootmoeder Adriana Schellekens, de vrouw van Quirinus van Roessel, geboren in 1865, kon zich nog herinneren, dat, toen ze jong was, de 2e verdieping in 1878 is gebouwd. Een hoog pand dus dat direct de aandacht trok tussen de andere panden.
Wanneer het precies is gebouwd is moeilijk te achterhalen. Dankzij de kadastrale registers weten we in ieder geval dat het pand in 1832 eigendom was van de toenmalige burgemeester Jan van Beverwijk die ter plekke van een schuur een woonhuis liet bouwen. Uiteindelijk volgde de aankoop in 1847 door Johanna van Hessen de weduwe van Elias Benjamin van de Waal. Interessant is het gegeven dat nadat de twee verdiepingen waren gerealiseerd de omschrijving luidt ‘huis en erf, bergplaats, fabriek en kerk’ [1891]. Barend van de Waal, leerlooier van beroep en Maurits van de Waal bewonen het pand. Door een zekere Jacob van Dijk wordt het pand aangekocht ten behoeve van de bestaande Israëlitische Gemeente [1894]. De synagoge is in 1900 gesloopt. Van schoenmaker Quirinus van Roessel is het pand overgegaan op Leonardus van Roessel en werd omschreven als woonhuis winkel en erf. Na WO II is de zwaar beschadigde Hoge Jood ten slotte definitief afgebroken en ligt de huidige attentiesteen op dit moment voor een ‘open plek’.
De Schijndelse Joodse gemeente
Benjamin Elias was omstreeks 1770 in Schijndel komen wonen, vanuit Duitsland, waarschijnlijk om hier een betere toekomst op te bouwen met zijn vrouw. Er werden enige kinderen geboren, onder wie Elias Benjamin (3 juli 1770 – 15 januari 1828), die in 1811 samen met zijn broer en zus zijn familienaam veranderde in Van de Waal.
Benjamin Elias, de stamvader, overleed op 14 mei 1881. Hij werd waarschijnlijk begraven op het kerkhof aan de Schijndelse Heide dat eerder onder de gemeente Sint-Oedenrode viel; dat deel van de heide kwam echter door de grenswijziging van 1875 te vallen onder de gemeente Schijndel.
Volgens de gemeenteverslagen van omstreeks 1854 lag “deze begraafplaats langs de heide, ver van de kom verwijdert in de rigting van de Koeveringse molen en is sedert onheuglijke tijden tot begraafplaats gebezigd”.
De kinderen Van de Waal konden uiteraard niet opgroeien zonder kennis te nemen van de joodse godsdienst en traditie. De dorpsschool in Schijndel bezoeken werd niet overwogen en daarom zagen de gebroeders Van de Waal het als hun plicht, joodse godsdienstonderwijzers te zoeken voor de opvoeding van hun kinderen. Niet eenvoudig en een kostbare zaak voor slechts twee families. In 1855 werd een advertentie geplaatst voor een Israëlitisch onderwijzer.
In het achterste gedeelte, ver verwijderd van de straat, richtte Barend van de Waal een synagogelokaal in met een schoolvertrek. Deze vertrekken waren voorzien van enige hoge spitsboogramen, zoals gebruikelijk in de 19e eeuwse synagogebouw. Na die verbouwing torende het huis ver boven de omliggende bebouwing van de Hoofdstraat uit.
Op vrijdag, 11 september 1871 werd de synagoge van Schijndel plechtig ingewijd. Van oudsher werden de overledenen uit de familie Van de Waal begraven op een speciaal gedeelte van de joodse begraafplaats, welk deel eigendom was van de familie. Al hun grafstenen hebben dezelfde decoraties in de vorm van een fraai gestileerde boom.
Veel kinderen van de Schijndelse familie Van de Waal kregen overigens geen graf. Zij werden geteld onder de talloze slachtoffers van het naziregime. Wij noemen hier met eerbied: Marianne Rozetta, geboren te Schijndel op 9 februari 1877, vermoord te Sobibor op 2 juli 1943; Maurits, geboren te Schijndel op 30 maart 1878, vermoord te Sobibor op 2 juli 1943; Benjamin, geboren te Schijndel op 5 mei 1881, vermoord te Sobibor op 2 juli 1943; Henri, geboren te Schijndel op 8 december 1885, vermoord te Sobibor op 2 juli 1943; Benjamin, geboren te Schijndel op 10 september 1877, vermoord te Auschwitz op 22 oktober 1942; Barend, geboren te Schijndel op 1 juli 1882, vermoord te Sobibor op 28 mei 1943.
Voor veel meer gedetailleerde informatie zie de volgende bronnen:
- Website www.historisch-schijndel.nl; Henk Beijers e.a. Het Schijndelse landschap – cultuurhistorische notities rond bodemarchief, landschapsontwikkelingen en historische perceelsnamen[ [uitgave 2003] pag.182;
- Heemblad 2e jaargang (1990-1991) nummer 2 maart 1991 van de hand van Q.F.M. van Roessel, Beek en Donk.
- Heemblad Rond die Cluse,16e jaargang, 2009/2, Remy Remery, juli 2009;
- Afgeleide bron: “Uit Veghel en andere verten”, de geschiedenis van de joodse gemeenten te Veghel, Uden, Sint-Oedenrode en Schijndel. J. Bader. Breda 1997.
- (B1142/B2194.7 BHIC)
Oorspronkelijke publicatiedatum: 18 september 2015 (nr. 77)