Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
Onlangs was ik in de gelegenheid om op de universiteit van Tilburg de promotie mee te maken van Dr. Leo Adriaenssen, die zijn proefschrift geheel heeft gewijd aan enerzijds de strategie van oorlogvoering door de Spaanse en Staatse troepen, maar hij heeft vooral de schijnwerper gezet op de uitbuiting en ruïnering van de plattelandsbevolking in de Meierij van ’s-Hertogenbosch. Hij heeft daarbij vooral gekeken naar ‘de man en de vrouw in de straat’ die de oorlogellende met hun gezinnen hebben moeten doormaken. De eerste helft van de bekende Tachtigjarige Oorlog [1568-1648] staat hierbij centraal, maar hij weidt overigens ook uit over vroegere perioden. Hij heeft specifiek de periode bestudeerd tot aan de val van ’s-Hertogenbosch, dus 1568-1629.
Om zijn beweringen goed te kunnen staven en bewijsvoering op tafel te leggen, heeft hij ontzettend veel lokale en andere overheidsarchieven in handen gehad, maar ook veel buitenlandse archiefbronnen, vooral uit Brussel, Antwerpen, Turnhout en Lier en enige kloosterarchieven uit de Zuidelijke Nederlanden. Daarom is het mogelijk geweest tal van gebeurtenissen in beeld te brengen die zich in de afzonderlijke dorpen in dit deel van Brabant hebben afgespeeld. Dat 487 pagina’s tellende proefschrift heb ik daarom eens bekeken op Schijndel en het resultaat is met 19 vermeldingen niet alleen verrassend, maar biedt weer nieuwe aanknopingspunten die van belang zijn voor de historie van Schijndel zelf. Dorpshistorie kun je immers nooit los zien van regionale gebeurtenissen.
We zetten ze achtereenvolgens enkele besproken feiten op een rij met een stukje streekgebonden inkleuring.
Conflicten tussen Geldersen en Brabanders
Het tijdvak 1478-1543 wordt gekenmerkt door allerlei schermutselingen tussen Brabant en Gelre. Men spreekt ook wel van de Gelderse Oorlogen, liefst zeven in getal. De gewapende strijd speelt zich in hoofdzaak af in deze contreien. Zeven oorlogen op rij……wat moet dat voor de dorpen en hun inwoners, onze verre voorouders dus, wonend en werkend in de frontlinie, concreet betekend hebben. Trek eens een vergelijking met landen die momenteel in de wereld worden geteisterd door voortdurend oorlogsgeweld! Het levert van tijd tot tijd uitzichtloze situaties op. Vroeger is dat zeker niet anders geweest.
Na de eerste Gelderse oorlog krijgt Schijndel in 1480 permissie om 60 bunders gemeentegrond te verkopen aan particulieren om met de opbrengst de hoog opgelopen oorlogsschulden te kunnen bekostigen. De vijfde oorlog in de serie treft Schijndel opnieuw, volgens dit boeiende proefschrift. De Geldersen vallen, nadat het beleg van Venlo is opgebroken, het kwartier Peelland binnen, waarvan Schijndel in die dagen onderdeel uitmaakt. In 1511 worden de pijlen primair gericht op de grensplaats Lommel en in 1512 worden Bakel, Asten, een deel van Deurne in brand gestoken, boeren gegijzeld en van daaruit trekt men verder over het Meierijse platteland.
Ook de Servatiuskerk van Schijndel moet het uiteindelijk ontgelden. Het zal overigens wel niet bij die kerkbrand alleen gebleven zijn. Ze zullen hier wel net zo hebben huisgehouden als in andere Meierijse dorpen door branden te stichten, meisjes en vrouwen te verkrachten, de houtvoorraad te kappen, de veldvruchten en andere opbrengsten van de landerijen weg te halen, geld af te persen, schapen, paarden en koeien te stelen en huizen te plunderen. Vervolgens met de oorlogsbuit ervandoor op weg naar andere oorden! Voor de plaatselijke ingezetenen een ware ramp.
Inkrimping van het huizenbestand
Over de gehele 15e eeuw, ook tijdens die bewuste Gelderse oorlogen, heeft men verschillende keren alle huizen laten tellen waarbij belangrijk is geweest de vaststelling van de belastingsom die betaald moet worden. De specificatie voor Schijndel is als volgt: in 1438 zijn er 263 huizen waarvan er 119 worden bewoond door armen, in 1464 is het aantal een beetje gestegen nl. naar 284, in 1472 is sprake van een zeer lichte afname nl. naar 280, in 1480 zet die daling duidelijk door en staan er nog maar 234 waarvan er 115 bewoond worden door arme ingezetenen en tenslotte in 1496 lijkt er weer wat bijgebouwd te zijn en wordt het aantal gegeven van 248.
Onder de ‘armen’ in die dagen verstaat men de groep die volledig afhankelijk is van de zorg van de armentafel of H.Geesttafel en dus ook geen belasting moet en ook niet kán betalen. De gezinsgrootte in die periode zou volgens redelijk betrouwbare berekeningen gelegen hebben rond de 4 à 5 gezinsleden. De bevolking van Schijndel schommelt in die tijd tussen de 1000 en 1300 inwoners.
In 1515 is een onderzoekscommissie actief die voor het kwartier Peelland, waarvan Schijndel de meest noordelijke punt was, de huizeninventarisatie kritisch heeft bekeken en tot de conclusie komt, dat van de in 1496 getelde huizen in dat Meierijs kwartier, 3148 in aantal, er nog slechts 1907 resteren ofwel een verlies van 1241 huizen binnen de onderscheiden dorpen. Een afname van ca. 40% van het oorspronkelijke huizenbestand. Van Schijndel hebben we ook nog gegevens uit 1526. In totaal 287 huizen, waarvan er 9 leegstaan, 46 woningen worden bewoond door armen en 35 gebouwen worden als ‘boerderij’ omschreven. Wiro Heesters twijfelt in zijn geschiedenis van Schijndel aan de betrouwbaarheid van deze statistiek.
Zware oorlogscontributies
Een zekere Juan Andrea Cicogna krijgt van Parma de opdracht om alle oorlogskosten eens nauwkeurig te berekenen en om te slaan over de Meierijse dorpen. Parma had aan alle militairen wel gelast dat ze niet gemachtigd waren eigenmachtig oorlogscontributies te heffen. De Italiaanse legercommandant Capizucchi trekt zich echter in 1590-1592 weinig aan van al die verordeningen en eist van Oirschot, Schijndel en Sint Michielsgestel hoge bijdragen. Vrijstellingen van die zware contributies geeft men niet en ook geen kortingen. Zo’n dorp betaalde het volle pond. Zelfs de dienstdoende kwartierschouten worden gedwongen gewapenderhand te assisteren op het moment dat de oorlogslasten geïnd gaan worden.
Taak van de heemkundekring
Zo maar wat los feitenmateriaal uit een lang vervlogen periode is u hierboven in vogelvlucht voorgeschoteld. Onze verre voorouders hebben waarschijnlijk meer te verduren gehad dan menigeen van ons weet of kan vermoeden. Het is een van de vele doelstellingen van de heemkundekring om alle facetten van de oudere en recentere historie van Schijndel te beschrijven of op een of andere manier in beeld te brengen. In enkele volgende artikelen zal de schijnwerper gezet worden op de waarde van ons eigen heemkamerarchief. Voor de concrete geschiedschrijving is daarin aardig wat materiaal te vinden. Een stukje Schijndels cultuurhistorisch erfgoed hebben we als gemeenschap binnen handbereik, we zijn er trots en zuinig op en het is in wezen voor iedere Schijndelaar, jong en oud, vrij toegankelijk en in z’n geheel openbaar tijdens de openingstijden van de heemkamer!
[Bronnen: proefschrift van dr. Leo Adriaenssen [2007] ‘Staatsvormend geweld – Overleven aan de frontlinies in de meierij van Den Bosch [1572-1629]’; Wiro Heesters [1984] ‘Schijndel – historische verkenningen’]
Oorspronkelijke publicatiedatum: 17 januari 2008 (nr. 17)