Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
Over de geschiedenis van de Servatiuskerk na 1648 is al heel wat geschreven in het verleden. De ‘grote kerk’ gaat na de Vrede van Münster over in protestantse handen en de overwegend katholieke bevolking van Schijndel wordt genoodzaakt haar godsdienstoefeningen te houden in zgn. schuurkerken of schuilkerken. De machthebbers van de ‘nieuwe republiek der Verenigde Nederlanden’ zijn ervan overtuigd dat ‘hún godsdienst’ de ware is en vinden dat het tijd wordt dat in de katholieke streken de gereformeerde religie wordt ingevoerd. Dat is natuurlijk een hele operatie geweest, die bepaald niet conflictloos is verlopen. Men heeft een zgn. godsdienstige maar ook een politieke reformatie voor ogen. Alles wat ‘riekt’ naar rooms moet de wereld uit geholpen worden.
Het gevolg is dat priesters worden verjaagd uit deze streek, bedevaarten worden verboden, kerken moeten worden gesloten, godsdienstoefeningen in het openbaar zijn ten strengste verboden, zgn. ‘heilige huisjes en wegkapelletjes’ dienen afgebroken te worden, processies worden uitgebannen, en overtreders worden streng beboet. Kortom…..alle katholieke gebruiken en gewoonten worden geweerd uit het openbare leven. Beelden en allerhande religieuze ornamenten als kruisbeelden, heiligenbeelden, schilderijen met godsdienstige taferelen, godslampen e.d. zijn voortaan taboe. De kerkmeesters van de Brabantse parochies brengen hun kerkelijke gewaden, zangboeken, altaarbenodigdheden, schilderijen, beelden, doop-, trouw- en begraafboeken in veiligheid. Hoe dat proces in Schijndel is verlopen kunnen we niet meer achterhalen omdat de kerkrekeningen die we vanaf 1650 bezaten in 1944 ten prooi zijn gevallen aan de vlammenzee in de archiefruimte. Een prachtig voorbeeld daarvan is overigens nog wél bekend van de kerk van de H. Jacobus de Mererdere in Den Dungen.
Op 12 september 1652 ontbiedt oud-kerkmeester Jan Janssen Spierincx de te Den Dungen residerende notaris Alexander Graham en laat een notariële akte passeren met betrekking tot de volledige inventaris van hun kerk. Die inventaris bevat: “vier altaardwalen, twee alben, een koorkleed, twee kazuifels, twee rode gordijnen, twee koperen kandelaars, twee tinnen ampullen, een stola, twee amicten, drie handdoeken, een manipel, een koperen ciborie of kelk, twee tinnen kelken, twee corporalen, een altaarschel of bel, drie zangboeken en een wijwateremmertje”. Dat alles zit keurig verpakt in een grote kist en die staat bij genoemde kerkmeester thuis.
Vervolgens betreden ze samen de zolder van het kerkmeestershuis waar ook nog enige roomse attributen worden aangetroffen nl. een koorbank, allerhande kleine beelden, een serie grote beelden, een groot kruis of crucifix voorzien van de gekruisigde Christus en een rood voorhangsel dat bij het hoofdaltaar van de kerk hoort. Bovendien is een groot wijwatervat ondergebracht in de toren en ten huize van Handrick Deelissen staan nog een biechtstoel en een altaar. De gehele kerkinventaris wordt tot in detail in dat notarieel stuk beschreven.
Kerkmeester Spierings verklaart voorts, dat er geen andere ornamenten meer bekend zijn en wil hierop zelfs een eed afleggen, dat hij niets heeft verduisterd of verzwegen. Misdienaars, acolieten en onze oudere generatie kerkgangers zullen de bovengenoemde termen voor al die kerkelijke ornamenten en liturgische gewaden nog wel kennen.
Een historische ontdekking
Van de Schijndelse schuurkerken is wel het een en ander bekend. De oudste zou gestaan hebben in de omgeving van het oude Varkensstraatje onder Elschot zowat tegen de Molenheide. Op de tiendkaart van 1757 is die nog ingetekend. In 1694 volgt de tweede schuurkerk, die wordt gebouwd aan de Heikant. Deze kerk wordt na ca. 75 jaren in gebruik te zijn geweest op dezelfde plek vernieuwd anno 1771. Bekend is dat de schuurkerk aan de Heikant, naast de oude pastorie waar de Zusters van Liefde in 1836 hun eerste klooster begonnen, diverse keren is gesloten op last van de overheid o.a. in 1698, 1740 en 1751. Reden……enkele katholieken hadden weer eens zgn. ‘paapse stoutigheden’ uitgehaald en dan werd de hele geloofsgemeenschap op die manier bestraft!
Waarom bovenstaande beschouwing…..?
De directe aanleiding is een klein, ogenschijnlijk onbetekenend stukje Schijndels archief, ontdekt door Mw. Pauline Heessels, bij de bewerking van een register uit de jaren omstreeks 1760.
Die nieuwe ontdekking stelt ons meteen voor een historisch puzzelstukje, dus zo onbelangrijk is die archieftekst bepaald niet. In die tekst staat immers letterlijk dat op 21 maart een taxatie is uitgevoerd van het volgende: ‘eerstelijk en laatstelijk de Roomsche Kerkeschuur bestaande in zes gebonde huijsinge met desselfs gront alwaar de selve geplaatst is en verdere geregtigheeden van dien, groot omtrent een quart loopense, staande ende geleegen binnen deesen dorpe van Schijndel onder den gehugte Lutteleijnt ter plaatse genaamt den Heijcant aan d’een sijde Mechel weduwe van Corstiaan van der Aa, d’ander sijde de d’Heer Pastor Ideleth, het een eijnt Jan Corstiaan Cluijtmans, het ander eijnt de gemeene weg, ’t welk naar behoorlijk onderzoek is bevonden waardig te sijn en getaxeert op f 800-0-0’.
Dat zou concreet betekenen dat de kerkschuur van vóór 1771 blijkbaar ondergebracht is geweest in een complex van zes ‘geschakelde’ woningen in de huidige Pastoor van Erpstraat, ter hoogte van de plaats waar nu het moederhuis van de Zusters van Liefde is gevestigd. Als belending wordt immers de pastorie van pastoor Silvester Ideleth aangegeven en de straat. De vraag rijst nu……..is het complex woningen dat is geschilderd door oud-burgemeester Petrus Arnoldus Verhagen, waarnaar de huidige fundatie Verhagen genoemd is, ooit als schuurkerk of schuilkerk in gebruik geweest. Het lijkt zéér waarschijnlijk als we bovenstaande tekst juist interpreteren, maar volledige zekerheid zullen we nooit krijgen.
Kleine ontdekkingen kunnen soms nieuwe historische vragen oproepen!
[Bron: BHIC, Oud Archief Schijndel 1530-1811, toegangsnr. 5122 inventarisnr. 280 folio 124.]
Oorspronkelijke publicatiedatum: 2 april 2009 (nr. 23)
Illustratie: Sint-Servatiuskerk in Schijndel (foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed via Wikimedia Commons)
