Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
Een folkloristische herinnering
We moeten misschien wel enige tijd terug in ons geheugen, maar menigeen herinnert zich vast en zeker de dag van Sint-Thomas op 21 december, waarop volgens traditie de schoolmeesters buiten de deur werden gehouden. Een eeuwenlang gebruik in de dorpen in de Meierij van ’s-Hertogenbosch. Helaas hebben we over die Thomasviering op Schijndels grondgebied geen tastbaar bewijsmateriaal vanuit de archieven, maar dat men ook hier die traditie in ere hield is vrijwel zeker. Het is immers onvoorstelbaar dat Schijndel wat dit betreft een uitzonderingspositie zou bekleden ten opzichte van omliggende Brabantse dorpen, waar we wel informatie over hebben.
Het schoolreglement van 1655
Op de 3e mei 1655 wordt vanuit de Staten-Generaal in Den Haag een nieuw schoolreglement ingevoerd en wil men vanaf dat moment via het onderwijs de jeugd inleiden en inwijden in de ‘christelijk gereformeerde religie’. Jonge kinderen opvoeden in ‘de vreese des Heeren ende alle sedicheijt ende gehoorsaemheijt’. Naast die protestantse scholen kent Brabant echter ook legio als men wil ‘illegale paapsche scholen’, dus scholen die geleid worden door roomse schoolmeesters. Daar worden in die tijd de oude katholieke waarheden nog voluit verkondigd en voedt men de kinderen op met katholieke onderwijsmiddelen en nemen katholieke feesten en allerlei devotionalia een belangrijke plaats in.
Maar….het nieuwe schoolreglement verbiedt dit soort praktijken en van alle kanten worden de paapse schoolmeesters in de gaten gehouden en worden de zgn. ‘paapse insolenties’ [= onbeschaamdheden] fel bestreden. Geen paapse boeken, bedevaarten, heiligenbeeldjes, kruisbeelden, devote schilderijen e.d…..het is allemaal uit den boze. Ook wordt van de schoolmeester gevraagd streng op te treden tegen het plagen, lasteren en verdoemen van de gereformeerde kinderen…..over pesterijen gesproken! Hervormde schoolmeesters en predikanten in de 17e en 18e eeuw klagen steen en been.
Een karakteristiek schoolfeest
Op sommige heiligendagen geniet de katholieke schooljeugd in die tijd een vrije dag. Op ‘paapse feestdagen’ is het volgens de nieuwe schoolwet echter verboden de kinderen een vrije vakantie- of speeldag te geven. Bij overtreding wil men zelfs het salaris van de schoolmeester inhouden. Als dominee Hanewinkel in 1799 zijn ronde maakt door de Meierij van ’s-Hertogenbosch beschrijft hij in één volzin de praktijk van de Thomasviering en noteert in zijn reisverslag: “…..waar de schoolkinderen op den dag van St. Thomas, den meester uit de school fluiten. Komt de meester aan de deur dan houden de kinderen zich alsof ze hem niet kennen, willen de deur niet openen, voor hij aan dezelve het een en ander belooft om ‘er hen op te onthaalen’. Met andere woorden….hij belooft hen iets gezelligs als tegenprestatie.
Volgens Hanewinkel heeft het feest iets te maken met de ongelovigheid van de apostel Thomas. Het wordt als een ontoelaatbare praktijk van rooms bijgeloof gezien en moet dus volgens de gereformeerden met wortel en tak worden uitgeroeid. Dat stuit op fel verzet van katholieke zijde en neemt hier en daar buitensporige vormen aan en de gewelddadigheden zijn niet van de lucht, vooral niet in de 18e eeuw.
Enkele lokale excessen in beeld
Door collega Antoon Vissers is mij een praktijkvoorbeeld toegestuurd vanuit Deurne, waar de schoolmeester furieus gereageerd heeft op acties van de kinderen. Daar wordt op 21 december 1663 de scholier Theunis Jan van Asten door de plaatselijke schepenen ondervraagd. Tijdens dat vragenuurtje toont hij hen de krassen en striemen op zijn billen, als gevolg van zijn actie op Sint Thomasdag. Hij is door meester Michiel Claes Everts aardig toegetakeld, waarbij zelfs de steel van een schop is gebruikt. Hij zou en moest gedwongen worden tot het vragen van vergiffenis. De andere scholieren waren het kerkhof op gevlucht en jammerden dat Theunis Jan van Asten zo ontzettend hard geslagen was. De restanten van een geweer dat op de rug van Theunis in vijf stukken was geslagen, hadden ze in hun handen. Uiteindelijk wordt de schoolmeester wel veroordeeld tot een boete.
In 1670 is in de heerlijkheid Deurne & Liessel al sprake van een ware kinderopstand tegen schoolmeester Aert van Hoeck. De kinderen trekken een spoor van verwoesting door de schoolmeesterstuin en bekrassen ramen en deuren van het schoolmeestershuis terwijl ze roepen: “Kom er uit en accordeer met ons”. Van Hoeck geeft geen krimp, met het gevolg dat de ruiten sneuvelen, de school wordt geplunderd en zijn lessenaar met de bekende ‘plak’ wordt totaal vernield.
Op 13 juni 1738 stuurt het dorpsbestuur van Waalre een verzoekschrift naar de abt van Echternach met een verklaring dat de grote tiendklok spoedig hergoten moet worden, want hij is gebarsten en totaal onbruikbaar. Een vrij dure grap voor de abdij. Omdat de Benedictijnerabdij van Echternach inkomsten heeft uit de zgn. grote tienden, zoals in Schijndel bv. de heren doctoren van de Theologische Faculteit van Leuven, is de abt verantwoordelijk voor het onderhoud van kerk en klokken. Alvorens ermee in te stemmen laat men de situatie eerst eens nauwkeurig onderzoeken en wat blijkt…..het spoor wijst terug naar de Thomasviering door de jeugd. De koster-schoolmeester ter plaatse wordt op 20 december [Thomasavond] aangesproken door een groep jongeren. Ze eisen de traditionele halve ton bier op om feest te kunnen vieren. De protestantse schoolmeester weigert dit pertinent.
De jongelui laten het er niet bij zitten en op de dag van Sint Thomas trekken ze massaal naar de kerk van Waalre en beginnen als razenden de klokken te luiden. Ze zijn zelfs in staat geweest, vraag me niet hoe, om het klokketouw door de galmgaten naar buiten te trekken. Ze gaan als gekken te keer en het resultaat is dat de klok in gebarsten toestand achterblijft. En zoals zo vaak, nadat het kalf verdronken is dempt men de put. Er volgt immers een krachtdadig besluit nl. dat de enigste die in de toekomst de klok nog mag luiden de koster-schoolmeester is en het klokketouw wordt voortaan veilig in een houten koker opgeborgen om het luiden door derden te verhinderen. Die streek kan de jeugd dus geen tweede keer meer uithalen.
Schoolmeester Pieter van Groeneweg uit Waalwijk heeft het in 1746 ook geweten. Hij weigert de Thomasviering toe te staan en daags daarop komen de katholieke kinderen met stokken gewapend naar school waar ze beginnen te dansen en de schoolmeester de school uit jagen. Dit gaat gepaard met buitensporig geweld en diverse ruiten sneuvelen. Het jaar daarop is het weer raak. Zowel de jongens als de meisjes gooien ruiten in en smijten met modder met het dreigement aan Groeneweg: “Gij zijt vandaag geen meester maar wij; gij moet ons een vat bier geven en dan zullen wij Sint Thomas vieren”. Hij weigert en prompt daarop vliegt een aardewerken kookpot door de ruiten. De vrouw van de schoolmeester wordt daarop onder allerlei dreigementen onder vuur genomen en reageert door een emmer water naar de kinderen te gooien. Dat was natuurlijk water op het vuur, want een spervuur van modder en stenen is het gevolg gepaard met de scheldkanonnade: “Jou teeff, jou gierig beest!”. Zelfs volwassenen als omstanders hebben de grootste schik.
Tot zover enkele sfeerbeelden van de Sint Thomasvieringen uit het verleden.
[Bron: Resoluties Raad en Rentmeester Generaal der Domeinen inv.nr.30; Dr. Gerard Rooijakkers in: ‘Rituele volksgebruiken’; rechterlijk archief Deurne inv.nr.43]
Oorspronkelijke publicatiedatum: 9 augustus 2007 (nr. 15)
Illustratie via Rijksstudio.