Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
In de vorige aflevering van de historische nieuwtjes [70] is het relaas over Francis van Heertum uitgebreid beschreven, de fuselier bij de 2e compagnie van het 2e bataljon der 2e afdeling infanterie. Je zou veronderstellen dat hij na zijn veroordeling een stuk wijzer was geworden en niet in herhaling zou vallen. Het tegendeel is waar! Een tweede ontdekt dossier openbaart weer nieuwe informatie. Op 4 februari 1828 volgt immers een nieuw vonnis via de krijgsraad van ’s-Hertogenbosch als gevolg van een herhaalde poging tot desertie uit het leger. Dat kwam hem duur te staan.
Wie is eigenlijk deze Francis van Heertum? Gelukkig hebben we binnen onze heemkundekring een superijverig lid nl. Wil van de Ven die destijds de volledige burgerlijke stand van Schijndel heeft bewerkt en met een simpele druk op de knop is hij in staat belangrijke genealogische informatie uit te printen.
Zo kreeg ik van hem een parenteel toegestuurd [1735-1795] van een zekere Johannes van Hirtum, later Heertum, soms ook Heretum, vanaf ca. 1735. Een parenteel is niets anders dan een overzichtslijst van alle nakomelingen van één persoon. Deze Johannes bleek de grootvader te zijn van genoemde fuselier Francis. Deze Johannes was rond 1735 te Schijndel geboren en op 60-jarige leeftijd op 12 februari 1795 aldaar overleden. Hij was gehuwd met Joanna Deckers alias Van den Dungen geboren in 1740 en ook overleden op 12 februari 1795 op 55-jarige leeftijd. Beiden dus op dezelfde dag wat enige vraagtekens oproept.
Uit dat huwelijk werd Albertus Johannes, de vader van Francis, geboren en ten doop gehouden op 9 mei 1768 eveneens te Schijndel, waar hij op zondag 31 oktober 1830 in alle vroegte [6 uur] overleed. Hij was van beroep dagloner. Hij was gehuwd met de spinster Helena Wilhelmus Verhagen, geboren in 1766 en al op 47-jarige leeftijd overleden op 12 september 1813. Zij was dus de moeder van Francis en dochter van Wilhelmus Henricus Verhagen en Catharina Henricus Kluijtmans. Uit het huwelijk van Albertus en Helena zijn maar liefst acht kinderen bekend, waarvan Francis de jongste was. Na het overlijden van Helena hertrouwt Albertus met de 49-jarige Lamberdina Roovers, van beroep arbeidster, dochter van Lambertus Mathias Roovers en Maria van Balcom. Die Lamberdina [1769-1823], afkomstig uit Berlicum, was eerder gehuwd met Hendrikus van Caathoven en later met Adriaan van Hommel. Ook zij stierf dus redelijk jong nl. op 53-jarige leeftijd.
De marechaussee in actie
In garnizoen ’s-Hertogenbosch ontdekte men dat Francis van Heertum op 7 maart 1828 wederom was verdwenen en zich moedwillig aan de militaire dienst had onttrokken. Uiteraard werd een soort klopjacht georganiseerd. Dankzij een brief dd. 17 april 1828 van de burgemeester van Sint-Michielsgestel, de edelachtbare heer J.A. van Grinsven, kwamen we vele details op het spoor.
Deze burgervader had enige personen opgetrommeld nl. A. Maas junior en Antonie Smulders beiden uit Sint-Michielsgestel, de toenmalige veldwachter uit dat dorp en om het gezelschap helemaal compleet te maken huurde hij ook nog twee agenten in van de marechaussee brigade Boxtel te weten een zekere Van der Horst en Gräffe. De zoekactie werd juist daar op touw gezet omdat men aanvankelijk vermoedde dat Francis van Heertum in die contreien zou kunnen verblijven, waarbij in eerste instantie werd gedacht aan de omgeving van het gehucht Oetelaar op de grens Schijndel/Gemonde.
De suggestie was gedaan dat de fuselier zou zich mogelijk zou kunnen ophouden ten huize van Servaas van de Langenberg. De burgemeester had voorgesteld in die omgeving enige ‘verdachte’ huizen nader te gaan inspecteren. De inspectie bij Van den Langenberg leverde niets op en evenmin bij andere ‘suspecte’ huizen aldaar. Men liet het er niet bij zitten en de zoektocht werd voortgezet.
Na het hele gebied serieus uitgekamd te hebben belandde het gezelschap uiteindelijk bij herberg de Nachtegaal. Enige verbazing was er wel toen ze daar binnenstapten, want wat voerden die manschappen in hun schild en waar waren ze naar op zoek. De uitbater van de herberg, een zekere W.Verhagen, tevens lid van de Schijndelse raad, stond de marechaussee te woord en moest bekennen dat hij Francis niet had gezien en ook niet wist dat hij gedeserteerd was.
Het vermoeden werd geuit, dat hij wel eens een onderkomen gezocht zou kunnen hebben bij de weduwe van Jan Looijmans bekend als Nel Spierings, die blijkbaar een redelijk berucht herbergje runde onder het gehucht Mijldoorn richting Den Dungen. Bekend was dat zich daar met enige regelmaat ‘vreemd volk’ ophield. Men vervolgde de zoektocht richting Mijldoorn.
Bij Nel Spierings, het was inmiddels bijna half 11 in de avond, brandde nog licht. Men besprak eerst de strategie. Marechaussee Gräffe werd geposteerd aan de achterdeur van dat kroegje. De andere bleven op enige afstand toezien. Agent Van der Horst zou samen met de burgemeester naar de voordeur wandelen en aankloppen. Zo gezegd zo gedaan.
Nel Spierings vroeg zich al af wie nou nog bij haar langs zou komen. Ze beval een van de gasten aan de voordeur te kijken wie er stond. Van der Horst zei: “De burgemeester van Sint-Michielsgestel is hier’, waarop Nel gebood de gasten binnen te laten. Op datzelfde moment schoot Francis van Heertum vliegensvlug via het keukentje naar de achterdeur en meende op die manier het onheil te kunnen ontlopen, maar stuitte op Gräffe, die hem overmeesterde en naar binnen sleepte. Hij viel dus onherroepelijk door de mand toen men hem om zijn papieren vroeg, die hij overigens niet bij zich had. Ook weigerde hij aanvankelijk zijn naam prijs te geven, maar toen de marechaussee dreigde met: “Voor het morgenvroeg 8 uur is weet ik wel wie gij zijt!”.
Francis capituleerde en gaf zich over. Hij werd in voorlopige bewaring gesteld in de kazerne van de brigade der marechaussee te Boxtel, van waaruit hij later overgebracht zou worden naar het Bossche provoosthuis.
Een onverwacht stevig vonnis
Was hij er de vorige keer met 50 rietslagen vanaf gekomen en acht dagen op water en brood, het zou hem nu heel wat duurder komen te staan. In burgerkleding verscheen hij voor de krijgsraad, want zijn militaire kleding had hij tijdens zijn escapade verpatst aan derden. Dat werd hem sowieso als zeer kwalijk aangerekend. Bovendien was hier sprake van een tweede desertiepoging en dat werd onder geen beding getolereerd en beschouwd als een pure misdaad, vandaar dat hij een kruiwagenstraf kreeg opgelegd voor drie jaren, hetgeen inhield dat hij gedurende die periode grondwerk moest verrichten waarbij hij geketend was aan een kruiwagen. Ga er maar aanstaan!
Met hem werden nog twee gedetineerden veroordeeld te weten Henricus Johannes van Wijk fuselier in de 4e compagnie van het 2e bataljon 2e afdeling en Cornelis Simon Doyar mineur in de 3e compagnie van het bataljon mineurs en sappeurs. Hij moet zich lijkt me wel gruwelijk vernederd gevoeld hebben ten overstaan van de auditeur-militair, een majoor-president, vier kapiteins en vier luitenants.
Hoe het hem na zijn kruiwagenstraf verder is vergaan zullen we misschien nooit weten.
Bronvermelding
- BHIC toegang 20 Krijgsraden 1806-1974 inv.nr.113 dossier 1538
- Dank aan Wil van de Ven voor extra genealogische informatie over de familie Van Heertum vanaf de grootvader van Francis
- Dank aan Antoon Vissers uit Deurne voor het fotograferen van het dossier en toezending van het bestand
- Fotocollectie Leo van Schijndel m.b.t. de Nachtegaal
- Henk Beijers [2003] Glossarium van de Schijndelse veldnamen
Oorspronkelijke publicatiedatum: 23 april 2015 (nr. 71)