Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
In het verre verleden werden heel veel getuigenverklaringen opgeschreven die vaak werden afgelegd door oudere inwoners van Schijndel. Het zijn veelal verklaringen van zeer uiteenlopende aard. In de komende ‘historische nieuwtjes’ zullen we wat tipjes van die historische sluier oplichten. Spectaculair zijn ze zeker niet, maar ze geven wel een beeld van wat er in de vroegere historie zoal speelde. Ze zijn alle gedateerd in de 17e en 18e eeuw en, gezien het handschrift, slechts toegankelijk voor geroutineerde oud-schrift-lezers. Het zal de lezer daarbij opvallen dat de voornamen en familienamen in de echte oude spelling staan weergegeven. Stamboomonderzoekers die op zoek zijn of gaan naar Schijndelse families uit het verleden, krijgen daar regelmatig mee te maken. Zo betekent bv. Dirck Aert Dircxss. van Kessel niets anders dan Dirk de zoon van Aart een zoon van Dirk van Kessel als we het in eigentijdse bewoordingen willen vertalen. Hier heb je dus in 1620 in één klap drie generaties van Kessels te pakken. Wie historisch geïnteresseerd is zal deze verklaringen lezen en wie niets om het verleden geeft zal ze misschien terzijde schuiven. Kijk zelf wat u ermee wilt doen……
Een vader wordt gemachtigd
In de archieven duiken regelmatig akten op waarin iemand wordt gemachtigd namens anderen. Zo stappen Herman en Jan, zonen van een zekere Gerit Jans Walravens, de raadkamer binnen, mede namens hun broer Huijbert die absent is. Die raadkamer moeten we anno 1620 vermoedelijk zoeken in de Valk, een oude herberg gelegen tussen de andere 17e-eeuwse herbergen de Wildeman [voorheen Ausems nu Vousten] en de Zwaan [nu Hema] ergens ter hoogte van de oude secretarie, op oude foto’s herkenbaar aan de opvallende erker. Uit een archiefdocument uit 1663 weten we immers dat schout en schepenen van Schijndel daar als raadkamer in gebruik hadden een van de voorkamers met uitzicht op de Straat [later Rechtestraat, Grootestraat en nu Hoofdstraat] Voor de schepen verklaren dat ze hun vader willen machtigen of ‘constitueren’ tot verkoop van een huis, hof en aangelegen landerijen ter grootte van 15 lopensen gelegen ‘int Liessent’. Vader Gerit zal de kooppenningen in ontvangst nemen en later verdelen onder zijn kinderen. Daarvan kennen we inmiddels de drie zonen, maar er waren ook nog twee dochters nl. Mechtelt, de vrouw van een zekere Wouter Janssen van Oisterwijk en Mariken, de vrouw van Matijs Arts van Roesmalen. De vrouw van Gerit was een zekere Margriet die in haar testament een behoorlijk legaat had nagelaten aan haar man. Gedateerd 4 november 1620.
Een geraffineerde achtervolging
Er worden nogal wat getuigen opgeroepen om een verklaring te komen afleggen over een voorval dat kennelijk nogal wat impact heeft gehad of waar op z’n minst over gesproken is in Schijndel. De getuigen zijn achtereenvolgens Goijaert Bartholomeussen de smid [30 jaar], Jacob Joosten de schrijnwerker [37] en Jan Dirck Sanderss. [42]. Ze leggen onafhankelijk van elkaar het volgende getuigenis af. Aangezien een smid en schrijnwerker als getuigen optreden is de meest logische conclusie dat de gebeurtenis vermoedelijk heeft plaats gevonden ergens in het centrum, waar juist dit soort ambachtslieden woonden.
Op zondag voor Bamis komt Corstiaen Geritss. op die avond, nog voor zonsondergang, uit het huis gewandeld van Goijaert Laureijnss. de ‘ketelaer’. Hij is onderweg naar zijn eigen huis. Op het moment dat hij het huis passeert van een zekere Hendrick Gortss. komt iemand achter hem aangelopen. Corstiaan zelf heeft daar geen erg in maar de getuigen hebben het blijkbaar met eigen ogen gezien. De achtervolger is een zekere Anthoni Mathijss. die nog een appeltje te schillen heeft met zijn slachtoffer, want hij heeft een stok of hopstaak in zijn hand. Op het moment dat hij Corstiaan van achter is genaderd, geeft hij hem met zijn ‘wapen’ meerdere venijnige klappen op zijn hoofd en op andere lichaamsdelen. Corstiaan kan zich niet staande houden en valt tegen de grond. De getuigen hebben ook gezien dat Anthony opnieuw razendsnel naar zijn eigen huis was teruggelopen en begaf zich kort daarop wederom naar de plek des onheils, maar nu met een bijl in zijn hand. Hij heeft vast en zeker snode plannen gehad. Maar gelukkig…..zijn slachtoffer had men snel binnengebracht in het huis van Hendrick Gortss…… en maar goed ook, want anders had zich ter plekke een ramp voltrokken. Gedateerd 10 november 1620.
Verklaring van termen:
Lopense = een oppervlaktemaat ca. het 1/6 deel van een bunder
Bamis = afgeleid van Bavomis op 1 oktober; soms sprak men ook van Remeijsdag herinnerend aan de H.Remigius; die dag stond in het verleden bekend als een betaaldag voor allerlei renten, pachten en cijnzen; wij kennen het woord nog in de uitdrukking ‘het is bamisweer’= zwaar herfstweer
Ketelaer = oude middelnederlandse term voor een ketelsmid of ketelmaker
[Bronnen: BHIC 5122 Schepenbank Schijndel inv.nr.87 folio 25 en 26; Cor & Jos Swanenberg in: ‘Eijge greij’ ’n Meierijs woordenboek [1996] pag. 30]
Oorspronkelijke publicatiedatum: 18 november 2010 (nr. 36)