Van 2006 tot 2017 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de rubriek 'Historische nieuwtjes' voor het Schijndels Weekblad. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere archiefstukken die nieuw licht werpen op de geschiedenis van Schijndel.
Ter inleiding
De rijke verzameling schepenprotocollen uit het oud archief van vóór 1811 biedt legio mogelijkheden om voor de komende periode een serie historische nieuwtjes samen te stellen. We baseren ons dan in eerste instantie op alle zgn. getuigenverklaringen en interrogaties [= ondervragingen] over allerlei gebeurtenissen van uiteenlopende aard en lengte. Gelet op wat we in deze moderne tijd allemaal meemaken zal iedere lezer tot de conclusie komen dat er in wezen niets nieuws onder de zon is, alleen de omstandigheden waren anders.
Slotheer van Seldensate in het nieuws
Menig lezer zal het landgoed Seldensate wel kennen, een vermoedelijk uit de 14e eeuw daterend slotje met oorspronkelijk een poortgebouw, duiventoren, bierbrouwerij en speelhuis. Van het oude kasteeltje zelf resteert slechts een ruïne, overigens qua vorm nog goed te herkennen aan de fundamenten en de gracht, die nog steeds tot de verbeelding spreken. De slotheer die er toen heer en meester was nl. medio 18e eeuw speelt de hoofdrol in de volgende getuigenverklaring.
Er werden nogal wat getuigen opgetrommeld op verzoek van de Heer Matthias Musch Heer van Seldensate te Middelrode en aldaar woonachtig. Het waren veel Schijndelaren te weten Hermanus Rijsterborgh de secretaris [30], Johannes Rijsterborgh gezworene [27], Johan Rijsterborgh klerk ter secretarie [19], Meggelina Rijsterborgh [29], Hendrik Gijsbert van der Schoot [40], Adriaan Janse van der Schoot [34, Petronella de vrouw van Adriaan Janse van der Schoot [30], Gijsbert van Berkel [31] en ten slotte Johannes Jacob Pijnappels [25]. Een illuster gezelschap waarvan verwacht werd dat ze de waarheid en niets dan de waarheid zouden vertellen. Hermanus vertelde dat hij op 4 oktober 1751 rond de klok van 9 of 10 uur ’s avonds, samen met Johannes en Johan, een wandeling maakte door de Regtestraat en aangekomen tegenover het huis van Hendrik Gijsbert van der Schoot zagen ze de Heer Mathias Musch op zijn paard zitten die in discussie was geraakt met niemand minder dan Aart Hermen van Heeswijk. Opeens riep Musch tegen Johannes terwijl hij de teugels van zijn paard stevig vast hield: “Vorster waar zijt gij, arresteert hem, hout hem vast!” Wat was er precies gebeurd?
Onverwachte arrestatie
Genoemde Van Heeswijk zou Musch hebben aangesproken en gezegd hebben: “Gij bent mij nog gelt schuldigh dat moet gij mij betalen off ik sal uw laten arresteren”. Zie je het al voor je dat een doodgewone dorpeling het in zijn hoofd zou halen een kasteelheer te laten arresteren!
Men wilde van de deponenten weten of ze gehoord hadden dat Musch daarop geantwoord zou hebben dat hij precies wilde weten wat hij dan wel schuldig zou zijn. Dat was de ondervraagden blijkbaar ontgaan. Feit was dat Van Heeswijk het paard van de slotheer stevig had vastgegrepen en dat Musch toen geroepen zou hebben “Vorster waar bent gij, arresteert hem!”. Op dat moment fungeerde Johan Rijsterborg als gezworene waarnemende het vorsterambt binnen Schijndel. Die zou in plaats van Aart te arresteren inderdaad de Heer Musch gearresteerd hebben, die vervolgens van zijn paard af kwam en het paard werd overgebracht naar de stal bij het huis van Hendrik van der Schoot. Op de vraag aan de deponenten of ze dat allemaal bewust gezien hadden deden ze net of hun neus bloedde en wisten zogenaamd van niets.
Intussen was Aart snel naar zijn huis gelopen om zijn boek op te halen als bewijsmateriaal omdat daarin stond opgetekend wat Musch hem nog schuldig zou zijn. In het collectboek was het schuldige bedrag snel gevonden. Aart begaf zich naar de woning van Hendrik waar de gearresteerde Musch in de kamer geduldig zat te wachten en kennelijk zijn arrest accepteerde.
Musch ging vrijuit
Terwijl Aart via de voetpad, die langs het schoolhuis liep, onderweg was naar Van der Schoot bedacht hij zich en zag in dat zijn actie misschien toch niet zo geweldig was. Wat er later op die dag precies is voorgevallen of gezegd staat in de ondervraging niet opgenomen, maar wel dat Aart Hermen van Heeswijk daags daarop tegen Rijsterborgh, de waarnemend vorster, gezegd zou hebben, dat hij de Heer Musch maar uit zijn arrest moest ontslaan. Of de slotheer uit protest nog verdere acties heeft ondernomen richting zijn schuldeiser blijft gissen.
Verklaring van termen
deponenten = degenen die een getuigenis afleggen
collectboek = een boek waarin de collecteurs van allerlei belastingen en betalingen hun aantekeningen bijhielden
Bronnen
- BHIC toegang 5122 Algemeen schepenprotocol van Schijndel inv.nr.159 scans 306 t/m 314
- Wim van der Heijden [1982] Berlicum – Zwerftocht door het verleden, een uitgave van Heemkundekring De Plaets pag.270 e.v.
Oorspronkelijke publicatiedatum: 29 september 2016 (nr. 90)