Breda kent maar liefst 501 rijksmonumenten en 340 gemeentelijke monumenten. Uit een eerste inventarisatie van een deel van het centrum bleek dat tenminste 23 monumentale gebouwen in matige of slechte bouwkundige staat verkeren; restauratie is noodzakelijk. Toch is dat helaas niet altijd wat er in de praktijk gebeurt. Rob Tebbe, directeur Stadsherstel Breda en architect Eloi Koreman, nemen ons mee.
Dit verhaal verscheen eerder als artikel in Erfgoed Magazine nr. 1, 2022
In 1995 werd N.V. Stadsherstel Breda opgericht met als doel noodlijdende monumentale en beeldbepalende panden te redden van de ondergang. “De N.V. beschikte aanvankelijk over een bescheiden aandelenkapitaal,” vertelt Tebbe. “Inmiddels bezit de N.V. voor een waarde van 7½ miljoen euro aan gebouwen, terwijl het eigen vermogen 2½ miljoen euro omvat. Het jaarlijkse positieve huurresultaat is amper € 100.000 over 2020.” Momenteel zijn onder meer de gemeente Breda, woningcorporatie Alwel, de Rabobank, ABN AMRO, bouwbedrijf Ballast Nedam en de vastgoedbedrijven Amvest en Vesteda aandeelhouder.
“Tussen 1945 en 1995 zijn veel gebouwen gesloopt”, vertelt Koreman, “onder meer om ruimte te maken voor een ‘cityring’ die de doorstroming van het autoverkeer zou bevorderen.” Dankzij de monumentenwet van 1981 kwam er een eind aan het slopen van de binnenstad. Een voorbeeld van een geslaagde restauratie is Lunet B aan de Hoornwerkstraat, dat destijds in het bezit was van de gemeente Breda. In 1841 liet Koning Willem II nieuwe vestingwerken bouwen, om Breda te verdedigen tegen een eventuele Belgische aanval. De Belgische afscheidingsoorlog was weliswaar in 1839 beëindigd, maar uit voorzorg werd het reduit - de bakstenen verdedigingsconstructie op het lunet - gebouwd om de kanonnen te huisvesten. Na het slechten van de stadswallen in 1867 had deze geen functie meer, vertelt Tebbe. Sindsdien gebruikte het Gemeentelijk Vervoersbedrijf het onder meer als zoutopslag, wat tot ernstige aantasting van de muren heeft geleid. In 2005 heeft architectenbureau Rothuizen het rijksmonument gered door er een glazen stolp overheen te bouwen die ruimte bood voor hun kantoor.
(foto: Johan Bakker via Wikimedia Commons (opent in een nieuw tabblad), CC BY-SA 4.0).
Geen prioriteit
Helaas bestaan er ook belangrijke restauratieprojecten die al langere tijd wachten op een oplossing. Met de ontwikkeling van het terrein van de voormalige Chassékazerne (1899) werd de naastgelegen Kloosterkazerne deels gesloopt waarna het Holland Casino er in werd gevestigd. Naast het casino staat een monument te verpauperen: voormalig Gebouw F aan de Oude Vest, vroeger in gebruik als paarden- en rijtuigenstal, huisvest nu StadsGalerij Breda. Als de bouwkundige staat van een gebouw beneden peil is, kan het gemeentebestuur een wettelijke verplichting tot herstel opleggen. Voor Gebouw F blijft een dergelijk besluit tot op heden uit: volgens de gemeente vormt het pand een onderdeel van de laatste, nog te realiseren nieuwbouw op het Chasséterrein.
Als gevolg staat Gebouw F al zo’n twintig jaar in de wacht voor een grondig herstel. Het blijft storen dat bezoekers, na het parkeren van hun auto, langs dit verpauperde pand moeten lopen om het stadshart te betreden. “Een weinig uitnodigende aanblik,” aldus Tebbe. Het pand heeft in die tijd een tijdelijke invulling gehad als expositieruimte, maar dit is geen structurele oplossing voor behoud van het monument, stelt hij. Holland Casino zou er een hotel in willen vestigen, op voorwaarde dat hun parkeergarage ook tot onder dit perceel wordt uitgebreid. “De ontwikkelkosten zullen dan echter astronomisch hoog worden, een onmogelijke opgave voor een projectontwikkelaar.”
Entree tot het stadshart
Hoe kan dit vastgelopen restauratieplan toch vlot worden getrokken? Tebbe is van mening dat er een nieuw initiatief moet komen voor de bestemming van Gebouw F en de omliggende kavel. “Bijvoorbeeld iets cultureels gecombineerd met een park en eventuele woonbestemming. Gebouw F moet dan voldoen aan de bouwkundige eisen van deze tijd, zo dient bijvoorbeeld het sanitair te worden gemoderniseerd.”Stadsherstel heeft aangeboden om het pand te restaureren, te herbestemmen en ook te exploiteren. Als er een groter plan voor dit gebied zou komen, waarin gebouw ‘F’ een functie zou gaan vervullen, zou Stadsherstel bereid zijn dit pand - onder voorwaarden - over te dragen aan de Gemeente of een projectontwikkelaar. Zodra die restauratie zou zijn gerealiseerd, zou de stad over een prachtige entree tot het stadshart beschikken”.
“Stadsherstel Breda beschikt nu over 13 panden”, besluit Koreman het gesprek. “Door deze panden te verhuren, genereren wij het benodigde kapitaal om andere bouwvallige historische gebouwen aan te kopen. In ons als laatste verworven pand, aan de Kloosterlaan, is nu ‘Club Solo’ gevestigd, dat onderdak biedt aan allerlei kunstenaars. Zulke restauraties stimuleren ons om, ondanks allerlei moeizame discussies, rapporten en vergaderingen, toch te blijven inzetten voor het restaureren van waardevol erfgoed”.
De tekst van dit artikel is gepubliceerd onder een CC BY-SA 4.0-licentie. Voor de illustraties geldt de licentie die in het bijschrift is vermeld.