Zijn arrestatie tijdens de razzia in Werkendam op 16 mei 1944
Karel werd geboren op 7 januari 1922, als enige zoon van een onderwijzer op de Rehoboth-school in Werkendam.(1) Karel werkte als radiomonteur. Na de oproep voor de ‘Arbeitseinsatz’ dook hij onder in de Biesbosch, ten westen van Werkendam. Dit was een ideaal gebied voor onderduikers vanwege de warwinkel van (getijden-) watertjes, slikken, eilandjes met ruigten, rietgorzen, grienden en polders. Wie het gebied niet goed kende, raakte gemakkelijk verdwaald. Kenners konden ogenschijnlijk van de aardbodem verdwijnen. Zo ontliepen velen de arbeidsinzet. Zij vonden onderdak bij boeren of op één van de ‘arken’ die in het gebied lagen. Ook Karel van Hartingsvelt en Jan C. Sluis(2) doken er onder en raakten bevriend.
andere onderduikers verbleven (bron: familie Sluis)
Mogelijk maakten zij beiden deel uit van de verzetsgroep ‘André’. Dat blijkt uit de aanvraag in 1963 bij het ‘Centraal Afwikkelingsbureau Duitse Schade Uitkeringen’ door weduwe A. van Hartingsvelt - van Driel, de moeder van Karel van. In vraag 10 van dit formulier staat bondig beschreven wat Karel en Jan Sluis in de Biesbosch aan illegale activiteiten hebben ontplooid.(3)
Zij schreef: “De overledene behoorde tot de groep ‘André’ Biesbosch. Was gelegerd op een woonark bij ‘Krijntjes wei’ (‘Bakkerskil’). Voormelde groep verzorgde parachutisten en deed een distributie-overval op den Hank (gemeente Dussen). Door een aanval van de ‘Sicherheitsdienst’ (S.D.) op 16 mei ’44 werd er van de groep van 6 man mijn zoon Karel en Jan Sluis gevangen genomen en geboeid weggevoerd naar het Haagse Veer. Hun boot en bezittingen werden verbrand”.(4) Na hun arrestatie werden zij overgebracht naar het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst in Rotterdam. Karel werd aangemeld als gevangene nummer 4647. Vervolgens werden zij beiden vanaf 1 juni 1944 geïnterneerd in KZ Amersfoort.
Hoogstwaarschijnlijk kocht de vader van Jan C. Sluis zijn zoon vrij in september 1944. Deze had echter nooit iets over zijn zoons vriendschap met Karel vernomen en dus ook geen poging gedaan om hem tevens vrij te kopen. Jan C. Sluis heeft zich daar zijn leven lang schuldig over gevoeld.
Duitse gijzelneming in Werkendam op 16 mei 1944(5)
Voorafgaande aan de arrestatie van Karel en Jan vond de massale aanhouding van 589 jonge mannen in Werkendam plaats, als gevolg van een eerder fataal voorval. Op 14 april 1944 werd de 57-jarige Wouter Smit door een jeugdige Landwacht, Joop Westdijk, doodgeschoten. De bevolking was diep geraakt door deze gruweldaad. Op woensdag 19 april werd Wouter begraven. Veel burgers liepen achter zijn baar als een stil blijk van protest.
Men vroeg zich af: zal de ondergrondse iets terug doen? Het verzet accepteerde de gang van zaken niet en besloot de NSB'ers en Landwachten een waarschuwing te geven. In de nacht van 9 op 10 mei 1944 liet een knokploeg uit Sliedrecht een groep Landwachten in de Zuid-Hollandse Biesbosch in een hinderlaag lopen. De Land- wachten losten enige schoten, die door de knokploeg werden beantwoord. Tijdens dit vuurgevecht werden twee Landwachten gedood. Als vergelding werden op 11 mei in Giessendam en Hardinxveld 21 burgers opgepakt. NSB-er en Landwacht Adriaan Leeuwestein had een groot aandeel in de arrestatie van 10 van hen. Hij bleek een persoonlijke antipathie tegen deze mannen te hebben of hen de anti-Duitse houding zwaar aan te rekenen. Op 13 juni 1944 werden zij in KZ Kamp Vught geïnterneerd en daarna na KZ Amersfoort overgebracht. Allen werden op 19 september 1944 vrijgelaten.
Razzia Werkendam en Kamp Amersfoort
De arrestatie van de 21 burgers achtten de Duitsers onvoldoende als strafmaatregel. Daarom zetten zij op dinsdag 16 mei 1944 een grootschalige vergeldingsrazzia in gang, in Sliedrecht, Giessendam, Hardinxveld, Werkendam en de Biesbosch. Zo’n 2500 leden van de Grüne Polizei, SS en Wehrmacht werden ingezet. Zij doorzochten huizen, gebouwen, vervoermiddelen en kamden de polders uit op zoek naar mannen tussen de 18 en 26 jaar. 589 jonge mannen werden zonder enige vorm van proces meegevoerd naar het KZ Amersfoort. Ook werd er in de Biesbosch extra gepatrouilleerd, waarbij Karel en Jan werden gearresteerd.
Tussen 16 mei 1944 en 6 juli 1944 stelde de SS meer dan de helft van de 589 Merwedegijzelaars in vrijheid. Dat gebeurde op verzoek van hun werkgevers, eigenaars van scheepswerven en andere metaalverwerkende bedrijven. In die 7 weken hadden de aanslagplegers zich echter nog niet gemeld. Daarop werden de overige 271 gijzelaars op 28 juni 1944 de overige 271 alsnog kaalgeknipt en op transport naar Duitsland gezet. Van hen overleden er in totaal 28 tussen 1944 en 1945.(6)
Karels noodlot
Omstreeks de eerste week in juli 1944 werd Karel overgeplaatst naar concentratiekamp Vught en te werk gesteld in de Philips afdeling van het KZ.(7) Na ‘Dolle Dinsdag’ op 5 september 1944 ontmantelden de Duitsers dat kamp. De volgende dag transporteerden zij alle mannelijke gevangenen naar het concentratiekamp Sachsenhausen, van waaruit Karel te werk werd gesteld in het buitenkamp “Klinker”. Daarna volgde er een gang langs vele concentratiekampen: Bergen-Belsen, Bremen-Farge, Bremen-Vörde en Neuengamme.(8)
Dankzij G.J.A. Manders, burgemeester van Leende, vernamen Karels ouders over zijn noodlot. Na de oorlog was Karel immers als vermist opgegeven. Manders leerde Karel in Sachsenhausen kennen. Terwijl het Britse leger steeds dichter bij Neuengamme kwam, besloten de Duitsers de tienduizend gevangenen in dit kamp over te brengen naar drie schepen, die in de Lübeckerbocht voor anker lagen. Manders schreef dat hij Karel voor het laatst zag op één van deze schepen. Dat was zeer waarschijnlijk de 'Cap Arcona’.
Op 3 mei 1945 bestookte de Britse luchtmacht de afgemeerde schepen met raketten, waarna de ‘Cap Arcona’ brandend kapseisde en zonk. De 23-jarige Karel kwam om het leven aan boord van dit brandende schip of is in het water bezweken.(9) Zijn ouders ontvingen het bericht over zijn dood op 6 september 1945.
In de Sirene van 8 oktober 1945 staat: “De betrokken familie alhier ontving het ontroerende bericht dat haar eenige zoon Karel van Hartingsvelt op 23-jarigen leeftijd het leven verloren heeft op een door de Duitschers in brand geschoten schip in de bocht van Lübeck. In den ondergrondschen strijd nam hij een groote plaats in.”
In de rouwadvertentie schreven zijn ouders: “Zijn geest en zijn onwankelbare moed tot een uiteindelijk wederzien van de zijnen hebben zijn vijanden, ondanks het doorgemaakte lijden in de concentratiekampen, niet kunnen breken”.
1948 huwde met de zuster van
Karel - 'De Vrije Stem' d.d. 16 juni 1945
Mede onderduiker Evertse schrijft een ‘In Memoriam’: “Karel, ik zie je nog op die schuit in een der polders in den Biesbosch het middageten klaarmaken voor je acht mede-onderduikers. Met primitieve middelen bereidde je een maaltijd, dat zoo lekker was, dat de complimenten niet van de lucht waren”. Even verderop in het ‘In Memoriam’ staat: “Volkomen onschuldig aan de distributieoverval werd je door ongelukkig omstandigheden voor een terrorist aangezien. Je wenschte geen namen te noemen, ofschoon je alles wist. Je nam alle schuld op je en al het lijden op je om andere te sparen. Karel, ik dank je ook namens allen, voor je moed, voor je onverzettelijke wil om niet te spreken”. Tot besluit schrijft Evertse: “Na een afschuwelijke dood rust je lichaam ergens in een groote zee bij duizenden medestrijders van verschillende landen, maar die allen bezield waren met diezelfde geest, alles te willen geven, om de wereld de vrijheid weder te schenken. God nam je tot Zich. Wij moeten het aanvaarden.”
Dit artikel verscheen eerder in In Beeld, een publicatie van KZ-Amersfoort, van mei 2025.
Noten
(1) https://brabantsegesneuvelden.nl/persoon/karel-van-hartingsvelt-werkendam-1922 (opent in een nieuw tabblad);
+ Hartingsvelt: stamboom https://www.genealogieonline.nl/stamboom-keus-smink/I18015.php (opent in een nieuw tabblad)
+ https://merwedegijzelaars.nl/persoon/323/karel-van-hartingsvelt (opent in een nieuw tabblad)
+ Karel van Hartingsvelt was achtereenvolgens opgesloten in: KZ-Amersfoort (blok 8) vanaf 1944-05-28 tot 1944- 07-10(?); in KZ-Vught (barak 19) vanaf 1944-07-10(?) tot 1944-09-06 (‘Dolle-Dinsdag’); in Sachsenhausen, Klinker, vanaf 1944-09-06 tot 1945-02 en tenslotte Bergen-Belsen, tot 1945-02. Bron: https://monument.vriendenkringneuengamme.nl/person/401777/karel-johannes-vanhartingsvelt (opent in een nieuw tabblad)
+ Schuyf, J.; Nederlanders in Neuengamme; de ervaringen van ruim 5.500 Nederlanders in een Duits Concentratiekamp 1940 – 1945; Uitgeverij Aprilis, Zaltbommel; 2005; ISBN 9059940512; p. 381.
+ Heerik, van den Wim (Sliedrecht) onderzocht archieven m.b.t. K. van Hartingsvelt en J.C. Sluis in het Oorlogsarchief Rode Kruis, het Archief Gemeentepolitie Rotterdam en Arolsen Archieven.
+ https://www.erelijst.nl (opent in een nieuw tabblad) // https://oorlogsgravenstichting.nl/persoon/59312/karel-johannes-van-hartingsvelt (opent in een nieuw tabblad)
(2) Sluis, P. & C. & M.; Hoeven, van der, L.F.M.; Jan C. Sluis 22-02-1924 Enkhuizen – 12-09-1990 Loma Linda California – USA”; 'In Beeld' - KZ-Amersfoort; nr. 59; okt. 2024; p. 62 - 68. // Mijn vader en WOII, draft March 31, 2023.docx.
(3) https://nl.wikipedia.org/wiki/Groep_André (opent in een nieuw tabblad)
+ Prooijen, van,M.; "De verzetsgroep André in Sprang-Capelle", Bruggeske, jrg. 9 (1995), nr. 1, p. 1-297.
+ https://www.heemkundesprangcapelle.nl/juli-1988/juni-1995/de-verzetsgroep-andre-in-sprang-capelle (opent in een nieuw tabblad) // Kees Appeldoorn, Installatiebureau A.L. van Wijlen 75 jaar ondergronds en bovengronds (2007).
(4) Zijlmans, B.; Het Geheim van de Biesbosch in de Tweede Wereldoorlog; van onderduiker tot partizaan; Elba Geertruidenberg; ISBN 90-803867-2-3; p. 33 – 36. Deze auteur baseert zijn verslag op de bevindingen van Herman, Huug B. en Jan S. (p. 33). Details over hun arrestatie in dit boek.
(5) Merwedegijzelaars -Over de razzia (opent in een nieuw tabblad); https://merwedegijzelaars.nl/doc/6/het-verhaal-van-bakker-wouter-smit (opent in een nieuw tabblad)
+ Heerik, van den, W.: De Waard in oorlogstijd (2), de Alblasserwaard tussen '40 en '45
https://www.dagvantoen.nl/dorpen-langs-merwede-boeten-gruwelijk-voor-wraakactie-verzet (opent in een nieuw tabblad)
(6) https://merwedegijzelaars.nl (opent in een nieuw tabblad); https://merwedegijzelaars.nl/doc/18/boekje-helsluis (opent in een nieuw tabblad);
www.merwedegijzelaars.nl Documentaire over de Merwedegijzelaars (opent in een nieuw tabblad) https://nl.wikipedia.org/wiki/Merwedegijzelaars (opent in een nieuw tabblad)
(7) docid: 363509 / -10 Karel Johannes Hartingsvelt van // https://collections.arolsen-archives.org/de/document/363509 (opent in een nieuw tabblad) // https://historiek.net/philips-kommando-in-kamp-vught/78268/ (opent in een nieuw tabblad).
(8) https://monument.vriendenkringneuengamme.nl (opent in een nieuw tabblad) Neuengamme bezat geen gaskamers of vergelijkbare methoden om mensen massaal van het leven te beroven. Desondanks stierven er meer dan 42.900 mensen door de onmenselijke toestanden in het kamp, waaronder epidemieën en gebrek aan voedsel. Tijdens de oorlog verbleven ongeveer 106.000 mensen in Neuengamme.
(9) https://merwedegijzelaars.nl/persoon/323/karel-van-hartingsvelt (opent in een nieuw tabblad) // https://arolsen-archives.org/stories/cap-arcona/#chapter-2 (opent in een nieuw tabblad) // https://collections.arolsen- archives.org/de/document/363509 (opent in een nieuw tabblad).