Denk goed na voor je iemand dit toewenst. Tuberculose was lange tijd de dodelijkste ziekte in Nederland. Helena Arts en haar gezin uit Veghel krijgen hier rond 1920 op tragische wijze mee te maken. Ook Toon Arts uit Wanroij leidt aan tuberculose; hij verblijft vaak in een tbc-huisje in zijn achtertuin en een sanatorium voordat hij in 1941 aan de ziekte overlijdt.
Tuberculose
Rond 1900 is tuberculose de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Nederland heeft op dat moment ongeveer 5 miljoen inwoners en jaarlijks sterven er ongeveer 10.000 mensen aan tuberculose. Men weet niet goed hoe men het krijgt en ook is er geen behandeling bekend. Aan het eind van de 19e eeuw ontdekt Robert Koch de tuberkelbacil en komt tot de ontdekking dat de ziekte besmettelijk is. Het was dus vooral belangrijk om besmetting te voorkomen. Rond 1895 ontdekt Wilhelm Röntgen de naar hem genoemde röntgenstraling. Met röntgenfoto’s kan men gemakkelijker een tbc-diagnose vaststellen.
Maar er is dan nog steeds geen medicijn en de behandeling word vooral gezocht in rust, goede voeding en gezonde lucht. Er komen grote sanatoria in bosrijke omgevingen waarbij de patiënten veel in de buitenlucht verblijven. Of men blijft thuis wonen en maakt gebruik van een zogeheten tbc-huisje in de achtertuin. Pas tijdens de Tweede Wereldoorlog komt er met het antibioticum streptomycine het eerste echte medicijn waarmee iemand kan genezen van de ziekte. Vanaf de jaren ’50 van de vorige eeuw daalt het aantal overlijdens dan ook snel in Nederland.
Helena Arts en haar gezin uit Veghel
Helena Arts (1849-1919) en twee van haar kinderen overlijden aan tuberculose tussen 1918 en 1926. Maar haar gezin wordt niet alleen hard door tuberculose geraakt. Helena wordt geboren in Reek en trouwt met de herbergier Hendricus van de Laar uit Veghel. Het overlijdensverloop in dit gezin is behoorlijk dramatisch. Het eerste kind wordt slechts vier dagen oud. Vervolgens krijgen Helena en Hendricus twee doodgeboren kinderen. Het vierde kind wordt net geen vier jaar oud.
Zoon Antonius overlijdt in 1926 aan tuberculosis pulmonum (ofwel de longtering) als hij 43 jaar oud is. Dochter Huberta overlijdt in november 1918 aan tuberculosis intestinorum (ofwel tbc aan de ingewanden) en wordt slechts 34 jaar oud. Die maand november 1918 overlijden er trouwens enorm veel mensen in Veghel. De overlijdensbriefjes uit Veghel geven zeer vaak influenza als doodsoorzaak aan en dit moet wel de toenmalig heersende Spaanse griep zijn geweest. Vader Hendricus overlijdt aan apoplexia (beroerte) in 1916. Tot slot overlijdt moeder Helena zelf in 1919 ook aan tuberculosis pulmonum (zie haar overlijdensbriefje). Na 1926 leeft alleen nog de 38-jarige zoon Johannes uit een gezin van maar liefst elf personen.
Toon Arts uit Wanroij
Tot de Tweede Wereldoorlog sterven er nog regelmatig mensen aan tuberculose. Zo ook Toon Arts (1896-1941) uit Wanroij. Hij is timmerman en architect en trouwt in 1929 met Marie van den Berg. Toon, ook wel Tontje genoemd, bouwt zelf zijn huis in Wanroij (nu Peelstraat 1). Omdat Toon tuberculose heeft staat er achter in de tuin een zogeheten tbc-huisje. Dit is een klein houten huisje dat kan draaien op een draaischijf (naar de zon en van de wind af). Toon ligt hier afgezonderd vanwege mogelijke besmetting en ook omdat hij zo meer zuurstof krijgt.
Ook ligt Toon een tijdje in het sanatorium Dekkerswald tussen Nijmegen en Groesbeek. Tontje en Marie krijgen zeven kinderen. Tontje overlijdt uiteindelijk een half jaar na de geboorte van hun jongste kind in 1941.
Het verhaal over Toon heb ik van zijn kleinzoon Marjo Arts.
Noot
“Tuberculose noemde men vroeger ook wel de tering of pleuris. Tering komt van verteren, omdat een patiënt vermagert en langzaam wegteert. Pleuris komt van pleura ofwel het long/borstvlies. De tuberculose bacterie zorgt voor ontstekingen in het lichaam. Dit gebeurt vaak in de longen (longtuberculose of tuberculosis pulmonum) maar het kan ook in andere delen van het lichaam gebeuren zoals bijvoorbeeld in de maag en darmen (tuberculosis intestinorum). Als je besmet raakt, is er maar beperkte kans dat je ook echt ziek wordt. Soms snel, soms gebeurt dit pas jaren later en vaak dus helemaal niet. Maar als je ziek wordt, en je krijgt geen goede behandeling, dan is de ziekte vaak dodelijk. Er was lang geen medicijn en de behandeling werd vooral gezocht in rust, goede voeding en gezonde lucht. Pas met de komst van antibiotica tijdens de Tweede Wereldoorlog was er een echt medicijn. In Nederland komt de ziekte nog maar weinig voor en kan deze goed worden behandeld. Na de COVID-19 jaren, is tuberculose weer terug op nummer 1 als de dodelijkste infectieziekte ter wereld met zo’n 1,5 miljoen mensen die hier jaarlijks aan overlijden.”
