Iedereen kent natuurlijk meester Panken. De Westerhovense onderwijzer die een onuitputtelijke bron is geworden voor de historie van de Kempen. Wellicht zijn niet alle Westerhovense schrijvers, dichters en kunstenaars zo bekend geworden als meester Panken, maar hun basis is wel gevormd op een van de twee Westerhovense lagere scholen. Natuurlijk zijn het er twee, een meisjes- en een jongensschool.
De meisjesschool staat aan de Kerkstraat. Met uitzondering van mevrouw van de Velden zijn de andere leerkrachten allemaal nonnen. In de vijftiger jaren van de vorige eeuw vindt men de educatie van vrouwen niet echt belangrijk. Naast de primaire vakken als taal en rekenen, zijn allerlei huishoudtechnieken en handvaardigheid veel belangrijker. Zodra de meisjes niet meer leerplichtig zijn, moet er immers thuis gewerkt worden. In het gunstigste geval mogen ze een of twee jaar huishoudschool volgen, maar doorstuderen? Neen niet echt.
De jongensschool staat aan de Provincialeweg. Het telt vier lokalen en evenzoveel "meesters". Het is in de jaren dertig van de vorige eeuw gebouwd. Een cv-installatie heeft deze school dan nog niet. In elk klaslokaal staat een grote kolenkachel. De leerling die deze kachel op tijd aansteekt, zodat het lokaal niet al te koud is, krijgt van de meester twee sigaretten! Ja, pedagogiek van de kouwe grond. Soms is er een slimmerik die, uiteraard ongemerkt, de klep van de schoorsteenpijp dichtdraait. Binnen de kortste keren staat natuurlijk het lokaal blauw van de rook. Dan duurt het minstens een half uur voordat het lokaal voldoende gelucht is en de les uiteindelijk kan beginnen. Dat gaat gelukkig van de effectieve lestijd af.
Het is wel opvallend, dat er altijd een groot verloop is van het onderwijzend personeel.
Sinds de invoering van de Lager Onderwijswet 1920 is het aantal leerlingen maatgevend voor zowel de omvang van de personeelsformatie als voor de hoogte van de salarissen. De St. Servatiusschool is een kleine school. Het salaris van de leerkrachten is dan ook zeker geen vetpot. Ook de altijd aanwezige combinatieklassen is voor menige leerkracht een (te) zware beproeving. Het is dan ook aannemelijk en begrijpelijk, dat leerkrachten snel vertrekken naar een betere en minder complexe betrekking.
Ook op de school zelf zijn de benodigde materialen schaars. We moeten heel zuinig zijn met de schriften en het schrijfmateriaal. Het kerk-schoolbestuur zit op de centen. Des te opmerkelijker is het dan ook, dat er plotseling een replica van de St. Servaasbuste uit Maastricht in de school staat. Gelukkig vindt die later een betere plaats in de gelijknamige parochiekerk.
Het lesrooster vermeld uiteraard alle gebruikelijke vakken. Lezen, schrijven, rekenen, u kent dat wel. Gymnastiek? Neen, dat wordt niet gegeven omdat er (nog) geen gymnastieklokaal is. Hooguit wordt er - bij mooi weer - weleens een balspel gespeeld als dat tenminste niet te storend is voor de andere klassen. Zingen? Ja soms komt de bundel "Kun je nog zingen, zing dan mee!" boven tafel. Maar zingen kun je het eigenlijk niet noemen. We "brullen" het bekende "Harba lori fa" zo hard, dat als Hertog Jan dat zou horen, hij met zijn troepen van schrik onmiddellijk rechtsomkeert zou maken.
Ons geschiedenisboek heet: 'van Claudius Civilius tot Juliana". In een paar grote stappen gaat het door de eeuwen heen. De kerstening van de lage landen door Willibrordus wordt wel vernoemd. St. Valentinus is voor ons veel belangrijker, maar die wordt dan weer niet vernoemd.
Van het onderwijzend personeel is meester Bronee een bijzondere en positieve uitzondering. Als in 1954 in Rotterdam het luxe passagiersschip de Statendam wordt gebouwd, wordt geeft hij een eerste aanzet voor wat later het vak wereldoriëntatie zal worden.
De wetten van Archimedes worden verduidelijkt via de berekening van de waterverplaatsing. De afmetingen en de snelheid van het schip geven op hun beurt weer voldoende materiaal voor het vak rekenen. De toekomstige reizen van het schip komen weer bij aardrijkskunde aan de beurt. Op die manier worden alle vakken door hem geïntegreerd. Hij is zijn tijd ver vooruit.
Heel belangrijk zijn uiteraard de Kathechismuslessen. Meester Bronee kiest voor een practische benadering. Elke woensdagmorgen moeten we elkaar overhoren! Degene die de antwoorden op de vragen van het opgegeven hoofdstuk onvoldoende kent, krijgt van de meester een paars briefje. Dat moet direct na school op de pastorie ingeleverd worden. Het gevolg kunt u wel raden. De "ongelukkige" moet 's-middags terugkomen. Terwijl zijn vrienden lekker buiten aan het ravotten zijn, zit hij binnen in de kale spreekkamer van de pastorie.
Een motiverend pedagogisch klimaat kent de schoolleiding (nog) niet. Neen men hanteert een streng regime van orde en tucht! Vanzelfsprekend horen daar lijfstraffen bij. Een draai om je oren kun je kwalificeren als een straf van de lichtste categorie. Soms gaat het er echt hardhandig aan toe. Voor onze ouders is het de normaalste zaak van de wereld. Een vader komt eens zijn beklag doen omdat - voor de zoveelste keer - de leesbril van zoonlief is vernield. Maar opmerkelijk genoeg zegt hij tegen de meester: "Ja ik wit ut, dieje van ons is ook ginne brave, maor slaot um maor in de goei richting".
De aanwijsstok of de meetlat wordt vaker gebruikt om een meer dan "corrigerende tik" uit te delen, dan waarvoor ze eigenlijk bedoeld zijn.
Zie hier de pedagogische opvattingen van de jaren negentienvijftig. Menige leerling van de St. Servatiusschool zal ongetwijfeld ook pijnlijke herinneringen hebben aan zijn schooltijd.
Wellicht wat minder opvallend, maar daarom niettemin van een veel groter belang, is uiteindelijk het didactisch niveau. Niet iedereen hoeft professor in de quantummechanica te worden. Maar zonder veel complicaties kunnen doorstromen naar de middelbare school, moet een voor de hand liggend uitgangspunt zijn.
Met een punaise is het lesrooster langs het schoolbord op de muur geprikt. Niemand kijkt er naar, alleen de inspecteur van het lager onderwijs. Tot schrik van het schoolhoofd en de andere onderwijzers komt hij meestal onaangekondigd op inspectie. Kritisch bekijkt hij het lesmateriaal en ook onze prestaties en vorderingen. Meestal komt hij 's-middags bij mijn ouders eten. Dat is nog een traditie die stamt uit de tijd dat mijn oma en opa nog leefden. Kleine potjes hebben ook oren en dus worden we ongemerkt deelgenoot van zijn zorgen over zowel de kwaliteit als van het niveau van het onderwijs. Degene onder ons, die gaan doorstuderen, komen al snel tot eenzelfde conclusie. Vaak zijn dan ook extra bijlessen nodig om weer op niveau mee te kunnen. In sommige gevallen is het overdoen van het eerste middelbaar de beste oplossing tot succes.
Is de lagere schooltijd dan alleen maar kommer en kwel? Wel nee, want er zijn heel veel dingen waar we groot plezier aan beleven. Elk seizoen is wel een reden voor nieuwe spelletjes op de speelplaats. Natuurlijk knikkeren, vangertje en landje veroveren. Als koning winter de speelplaats bedekt met een witte sneeuwdeken, kunnen we eindeloos "slibberen" en sneeuwballengevechten houden.
Het is dus leren samen spelen en samen delen. Verantwoordelijkheid en zorg voor elkaar, dat zijn belangrijke lessen die we meekrijgen. Een voorbeeld? Mijn jongste broertje wordt bij een motorongeluk levensgevaarlijk gewond. Spontaan gaat de hele school in processie naar het Valentinuskapelletje om te bidden voor zijn herstel. Het "wonder" werkt, hij geneest volledig
En ineens is er een grote verandering, waarbij de leerlingen een grote verantwoordelijkheid krijgen toebedeeld. Wachtmeester Sins, de plaatselijke postcommandant van de rijkspolitie, introduceert voor het eerst de verkeersbrigadiertjes. De aangewezen jongens krijgen natuurlijk eerst extra verkeersonderwijs en praktijklessen op het schoolplein. Het "uniform" is een witte kunststof jas en dito pet. Een koppelriem met een schouderriem suggereren de indruk van een politieagent. Aan de riem hangt een klein tasje met daarin een notitieboekje en een potlood. Dat is om de kentekens te noteren van de automobilisten die de stopsignalen negeren. Als dat gebeurt, is wachtmeester Sins er als de kippen bij om een proces-verbaal uit te schrijven.
Er is al wekenlang naar uitgekeken. De jaarlijkse schoolreis.
Transportbedrijf Nic. Kwinten heeft niet alleen vrachtwagens, maar ook een VIPRE-bus. De kleutertjes en alle jongens en meisjes van de eerste en tweede klas worden daarmee naar het Eurostrand gebracht. Een hele dag in die enorme speeltuin, inclusief ranja en snoep, is voor hen echt een belevenis.
De grotere kinderen mogen met een "echte" bus van de EMA naar Rotterdam! In de bus staan twee "melkkiepen" vol met ranja. We zullen zeker geen dorst lijden. De meeste van de door de moeders meegeven broodjes zijn ter hoogte van Den Bosch al op.
Vanuit ons nog jeugdige perspectief gezien is Rotterdam een enorme wereldstad. Met de Spido- rondvaartboot varen we door de havens. Uiteraard kennen we de geschiedenis van het nieuwe HAL-schip "de Statendam". Daarom zijn we dan ook enigszins teleurgesteld dat we die niet te zien krijgen. Doodmoe maar vol nieuwe indrukken komen we 's-avonds rond zes uur terug in het vertrouwde Westerhoven.
De reis is voorbij en ook het schooljaar. De grote vakantie kan beginnen.
De schooltijd is toch de mooiste tijd van je leven! Ja toch?
Zeker als je het geluk hebt om in Westerhoven te mogen wonen!
Dit verhaal verscheen eerder in dorpsblad de MikMak (opent in een nieuw tabblad) (29 mei 2024).