Van 2017 tot 2024 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de column 'Oud Nieuws' voor DeMooiSchijndelKrant. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere feiten uit de geschiedenis van Schijndel.
Laat ik eerst de term ‘toponiemen’ even toelichten. Een toponiem is eigenlijk niets meer dan een benaming voor een bepaalde plaats. Daaronder vallen vooral dorpsnamen, gehuchtnamen streeknamen en in het landschap om ons heen zelfs vele duizenden zgn. perceels- of veldnamen. Voor Schijndel zijn er in 2003 een kleine 3000 gepubliceerd en nog steeds komen in oude archieven weer nieuwe namen boven water. Een zeer rijke bron in deze blijkt het schepenbankarchief te zijn van de stad ’s-Hertogenbosch waarin de informatie teruggaat naar 1368 en waar voor het dorp Schijndel ruim 6700 akten staan beschreven over de periode 1501-1793. En juist daar vinden we aardig wat nieuwe Schijndelse toponiemen die nog niet eerder bekend waren.
In de canon van Meierijstad is een van de hoofdvensters gewijd aan het Eerderwoud, een middeleeuws moerasbos tussen Schijndel en Veghel. In die tekst leest men dat er zich ooit langs de beekdalen van de Aa en de Dommel onafzienbare wouden uitstrekten. Inmiddels zijn veel van die bossen verdwenen en hebben die oude bosgronden door grootschalige ontbossing plaats moeten maken voor bewoning. De mensen veranderden de bosbodems voor woonplaatsen en zo ontstonden de kleinere nederzettingen Erp, Schijndel, Sint-Oedenrode, Veghel, Wijbosch. Dat zou tussen de 10e en 12 eeuw allemaal gerealiseerd moeten zijn.
In het toenmalige landschap zijn natuurlijk nog wel restanten van die bossen zichtbaar geweest en bij de landelijke namenvoorraad is het naamkundig element ‘woud’ dan ook niet vreemd. Die woud-namen treffen we dan ook aan in de Schijndelse veldnamenstudie. Daarin staan bv. vermeld: Donkerwoud [1424], Donkerwoudsesteeg [1643], Eerderwoud [1484], Schijndelswoud [1438], het Woud [1426], het Gemeen Woud [1436], het Groot Woud [1757], het Klein Woud ]1749], de Woudsekampen [1758] en het Woudstiendje [1757].
Het is dan ook niet vreemd dat die woud-toponiemen binnen de Meierij van ’s-Hertogenbosch voorkomen bij dorpen die in een latere fase economisch sterk afhankelijk waren van de grootschalige houtteelt. Volgens een studie van Drs. Karel Leenders zouden in Schijndel rond 1400 in het totale landschapsbeeld restanten zichtbaar geweest moeten zijn van vrij dichte eiken- en haagbeukbossen, die voorafgingen aan de latere middeleeuwse ontginningen.
In de canontekst is te lezen dat er bossen waren met een leembodem die moeilijk te betreden was. Dat waren immers vrij natte moerasbossen. Het Eerderwoud tussen Veghel en Schijndel dat zich uitsterkte van het Dorshout onder Veghel tot in de Houterd onder Schijndel noemde men dan ook WOUD. In de middeleeuwen werden die moerasbossen van het Eerderwoud gekapt. Zo kreeg bv. in 1312 een zekere Dirk van Dinther van de Hertog van Brabant het recht om het hout van het Eerderwoud te kappen!
Bron: Schijndelse landschap [2003], Canon van Meijerstad, Het Schijndelse cultuurlandschap – een detailstudie door Drs. Leenders [1994]
Oorspronkelijke publicatiedatum: 23 september 2020 (nr. 74)
Illustratie: detail van de kaart van de Bodem van Elde door Hendrik Verhees (1803), met daarop het toponiem Donker Woudt. (Bron: collectie BHIC, nr. 5A138, detail.)