Van 2017 tot 2024 schreef Henk Beijers als coördinator van de historische werkgroep van de Heemkundekring Schijndel de column 'Oud Nieuws' voor DeMooiSchijndelKrant. Daarin bracht hij zijn lezers op de hoogte van bijzondere feiten uit de geschiedenis van Schijndel.
We gaan even een paar honderd jaar terug in de tijd. In het jaar 1725 werd immers door de Staten-Generaal bij Jacobus Scheltius in druk uitgegeven het ‘schoolreglement in de steden en dorpen ten plattelande in de heerlijkheden en dorpen staande onder de generaliteit’. Het was een aanvulling op dat van 1655. Dat gold dus uiteraard ook voor de dorpen binnen de Meierij van ’s-Hertogenbosch in de vier kwartieren Peelland, Kempenland, Oisterwijk en Maasland, want ook die hoorden onder de Republiek der Verenigde Nederlanden.
Alles was toen sinds 1648, na de Vrede van Münster als afsluiting van de Tachtigjarige Oorlog, gebaseerd op de gereformeerde godsdienst en alle paapse scholen moesten het onderspit delven. De katholieke schoolmeesters werden in principe door gereformeerden vervangen, althans dat was het uitdrukkelijke streven, maar dat heeft gegarandeerd het nodige stof doen opwaaien. Men was er van overtuigd dat de kwestie rond scholen en schoolmeesters een zaak was van een dusdanig gewicht, dat in alle plaatsen onder de gehoorzaamheid van de staat er naar gestreefd moest worden om de kinderen in die nieuwe staatsgodsdienst te onderwijzen en op te voeden en wel ‘in de vreese des Heeren en alle zeedigheit en gehoorsaamheit, mitsgaders in geleerdheit, goede konsten, elk na sijn gelegentheit ende bequaamheit’ en dat alles tot Godes eere, welstant der kerken en het gemene beste en tot troost en welbehaagen van een iegelijk in het generaal en particulier, die de vrugten daar van te verwagten hebben en genieten sullen by de nakoomelingen’. Een mondvol maar de strekking van die voorschriften was helder!
In Schijndel kende men in de 16e en 17e eeuw alleen maar zgn. paapse schoolmeesters, die in de oude archieven staan vermeld nl. o.a. een zekere Joris Chathuvels in de 16e eeuw en later Mr. Peter Mathijssen van Meerhoudt die o.a. in 1636 is terug te vinden. Zijn schooltje stond op het oude kerkhof dat toentertijd rondom de Servatiuskerk lag. Na zijn overlijden zou zijn zoon het schoolmeesterschap overnemen. Dat schooltje heeft het overigens lang volgehouden, want het werd pas in 1833 afgebroken.
Na 1648 begon dus de strijd tussen paapse ofwel katholieke en gereformeerde schoolmeesters. Voor functies als schoolmeester, notaris, schepen, kerkmeester e.d. kwamen alleen gereformeerden in aanmerking en de voorschriften logen er niet om. In het schoolreglement stond letterlijk vermeld in het 4e kapittel: alle paapse schoolmeesters zullen zich moeten onthouden om de jonge jeugd te onderwijzen. Insgelijks zullen ‘geen schoolen mogen houden papen, monnicken, nonnen, bagijnen, kloppen, secretarissen nogh yemandt anders, het zij man of vrouwe, niet zijnde van de ware Gereformeerde Religie’.
De hoofdofficieren ofwel de kwartierschouten hier in de regio zouden er streng op moeten toezien, dat men de nieuwe regelgeving stipt naleefde. Daarenboven werden de dorpen verplicht de gereformeerde schoolmeester een vrije woning aan te bieden en tevens kregen ze de functie van koster en voorlezer in de gereformeerde kerk. Bovendien werd de lokale regering op het hart gedrukt dat ze bekwame schoolhuizen moesten bouwen. Jammer dat er in de Schijndelse archieven nauwelijks iets terug vinden is over de werkelijke conflicten die door deze nieuwe voorschriften onherroepelijk zijn ontstaan! In Schijndel vestigden zich diverse gereformeerde gezinnen na 1648.
Bron: wikipedia, BHIC Groot Plakkaatboek toegang 342 ‘collectie oude plakkaten’ doos 2 periode 1684-1725; henkbeijersarchiefcollectie Oud Archief in: Opvallende notities uit de Schijndelse protocollen
Oorspronkelijke publicatiedatum: 1 februari 2023 (nr. 127)