De veepest kwam in de 18e eeuw in drie golven over ons land; van 1713 tot 1720, van 1744 tot 1765 en van 1768 tot 1786. Het heeft aan vele tienduizenden runderen het leven gekost. Door de geringere vee-dichtheden in een gewest als Brabant was het aantal slachtoffers hier geringer dan in de echte weidegebieden zoals in Friesland. Bestrijding was pas mogelijk toen men vanaf 1777 met enig succes begon met inenten.
In het Rijksarchief Noord Holland bevindt zich een belangrijke bron over de veepest die Nederland in de jaren 1713-1720 trof, namelijk de kroniek van Lambert Rijckxz Lustigh (1656-1727). Lustigh was schepen in het Gooise dorp Huizen. We lezen in zijn kroniek over de veepest die Westbroek en Maartensdijk trof: Op den 16 Maart 1716, doen lagen in een huijs te Westbroeck bij de kerck 15 koebeesten doot, in welck dorp jegenwoordigh een stercke sterfte is onder het runtvee’.
Ook de dorpen rond ’s-Hertogenbosch werden getroffen door de runderpest, althans dat is wat we kunnen concluderen uit een aantal Oud Rechterlijke Aktes van de Helvoirtse schepenbank uit de jaren 1716 en 1717.
Zo bevatten 4 aktes van april 1716 verklaringen dat aangekocht vee van een gezonde stal is en vrij van ziekte (zie ORA Helvoirt 5119-20). Zo lezen we dat op 16 april 1716: Theodoor van Velp alhier bij de nabueren heeft gecogt off laten coopen negen runderbeesten, alle gesond en van gesonde plaatsen en districten en uijt gesonde stallen comende, hebbende oock geduerende den laatste winter in gesonde stallen gestaen al waer tot nogh toe geene besmettelijke sieckte onder het rundvee, in andere landen grasserende geweest is off off nog is.
Dergelijke verklaringen staan ook in opvolgende aktes. Laurens Driessen van den Bosch kocht op 27 april te Helvoirt op een publieke verkoop (erfhuis) twee zwarte ossen, een zwarte vaars, een zwarte koe, twee rode koeien en twee grijswitte koeien gekocht. Ze waren uit een gezonde stal, vrij van besmettelijke ziektes en hadden de hele winter op stal gestaan. En Thomas de Ruijter kocht een dag later op de Boxtelse markt twee rode koeien en drie rode vaarzen. De dieren waren afkomstig van een gezonde stal staande in de gemeente Helvoirt en vrij van besmettelijke ziektes. Op de Boxtelse markt zijn ten tijde van de verkoop geen besmettelijke ziektes geconstateerd.
Evenzo kocht Francis van Thuijl te Helvoirt en in de naburige dorpen Boxtel en Esch zeven melkkoeien en zeven kalveren. Hij verklaarde dat ze van een gezonde stal waren en vrij van besmettelijke ziektes. De akte opgesteld op 27 april 1717 geeft aan dat de angst voor de besmettelijke ziekte nog niet weg was en dat er nog steeds voorzorgmaatregelen wat betreft verplaatsing van het vee genomen waren. De akte beschrijft dat dat Augustinus Nieuwkerck, inwoner van Helvoirt, wenst te verhuizen naar Heesch met al zijn bezit. Daartoe gebruikt hij 30 à 40 bespannen karren en wagens, waarmee hij zijn huisraad, hooi en stro, en gereedschap dat tot zijn brouwerij en veehouderij behoorde naar zijn nieuwe woonplaats gaat vervoeren. Ook neemt hij 7 koeien mee, en wel een rode, vier grijze, een witte en een zwarte. Zij zijn van een gezonde stal en vrij van besmettelijke ziektes.
Veel slachtoffers
Ondanks deze voorzorgmaatregelen wordt Helvoirt in 1719 getroffen door een ziekte onder het rundvee dat veel slachtoffers maakt. Zo lezen we in een gezamenlijke verklaring van 39 inwoners van Helvoirt, opgemaakt op 22 augustus 1720, dat zij in het totaal 112 runderen zijn bezweken aan een besmettelijke ziekte die in het najaar van 1719 woedde dat 39 personen die wonen in Helvoirt verklaren De schepenen van Helvoirt, Cornelis Jansen Smolders, Michiel Huijberts van de Sande, Peter Emberts van Doesburgh en Francis Sleegers maken samen met 39 ingezetenen van Helvoirt de rekening op van het aantal runderen dat bezweek door de besmettelijke ziekte die in het najaar van 1719 woedde onder het vee. De akte bevat de volledige lijst waarbij Lambert Michielsen Peijnenborgh met een verlies van 12 runderen de kroon spant gevolgd door Adriaantje, de weduwe van Peter van de Pas, die 10 runderen, en Jacobus Willem Peijnenborgh die 9 runderen verloor.
Maar dat was niet de enige ramp die Helvoirt en de omliggende dorpen had getroffen in de jaren 1719 en 1720. Op 6 augustus waren onder leiding en op verzoek van de schepenen van Helvoirt, afgevaardigden, schepenen en borgermeesters, van Udenhout, Haaren, Cromvoirt, en Nieuwkuijk bijeen. Helvoirt bestond uit hoger gelegen en zandige korenakkers en uit lager gelegen moerassige broek- en weilanden.
Door de droogte in het jaar 1719 hadden de inwoners van Helvoirt niet voldoende koren kunnen oogsten van hun akkers, zodat hun vee gebrek aan voer had in de winter. Het koren dat als pacht moest worden betaald, was dus niet altijd geleverd. Daar kwam nog de zeer besmettelijke ziekte bij die in het najaar van 1719 ziekte heerste en grote sterfte onder het vee te weeg bracht. Zo zouden in een periode van 2 maanden meer dan 100 runderen aan deze ziekte zijn bezweken.
Dreigende hongersnood
De inwoners van Helvoirt waren in grote armoede beland en er dreigde hongersnood. Een gedeelte van het vee dat niet besmet was, moesten ze verkopen. Om hun situatie nog te verergeren, was er hevige regenval in de lente van 1720, waardoor de laag gelegen weilanden onder water stonden. Door het verloop van het weer in de zomer van 1720 veranderde er weinig aan deze situatie. Dit betrof overigens alle weilanden langs de Maas en rondom ’s-Hertogenbosch, zoals de weilanden te Bokhoven, Engelen, Empel en het Bossche veld. Bij gevolg had het vee nauwelijks kunnen weiden en kon er niet voldoende gras of hooi voor het vee van het land gehaald worden. De inwoners van Helvoirt werden gedwongen een gedeelte van hun vee te verkopen of voer voor hun beesten in te kopen. De aanwezigen bij deze vergadering ondertekenden allen deze verklaring ter bevestiging.