Woensdagochtend 1 april 2026 leek het begin te zijn van een doodgewone stagedag bij het Brabants Historisch Informatie Centrum. Terwijl de contouren van de Citadel zichtbaar werden, realiseerde ik mij pas dat het helemaal geen banale dag was. Op deze dag was het namelijk 25 jaar geleden dat, in de nacht van 31 maart op 1 april 2001, drie homoparen en één lesbisch stel elkaar in Amsterdam het jawoord gaven. Hiermee stelde Nederland als eerste land ter wereld het burgerlijk huwelijk open voor koppels van hetzelfde geslacht. Echter kwam het homohuwelijk niet zomaar tot stand. Er ging minstens tien jaar van politieke strijd aan vooraf, waarbij de aanloop naar de wereldwijde primeur zelfs een Brabants tintje had.
als eerste Bossche homostel. Op deze foto zien we het koppel
afgebeeld in hun trouwkleding in het stadhuis van Den Bosch.
(Foto: Jan Lampe. Bron: privécollectie Paul Kriele en Henk Engel)
Hoe het begon
De openstelling van het burgerlijk huwelijk voor stellen van hetzelfde geslacht was een mijlpaal in de strijd om gelijke rechten en maatschappelijke erkenning voor de queergemeenschap. De strijd die hieraan voorafging, kreeg vorm in 1989, toen Frans Stello en Gerard Kuipers uit Vlaardingen besloten om hun langdurige relatie officieel vast te laten leggen. Zij informeerden daarom bij De GAY Krant (ontstaan in 1981 vanuit de Eindhovense gaybar Du Masher met Henk Krol als hoofdredacteur) naar de mogelijkheden rondom een samenlevingscontract. Het advies van De GAY Krant was voor veel mensen verbazend. Henk Krol raadde Stello en Kuipers aan dat zij 'gewoon' moesten proberen te trouwen. Volgens een bevriende jurist van Krol stond er in het wetboek tenslotte niet expliciet dat een man moet trouwen met een vrouw en omgekeerd.
Het duo Stello en Kuipers volgden Krols advies op en probeerden in het huwelijk te treden bij de gemeente Amsterdam. De ambtenaar weigerde echter om het koppel te trouwen, omdat 'de wetgever destijds alleen aan een verbintenis tussen man en vrouw zou hebben gedacht'. Daaropvolgend stapte het stel naar de rechtbank. Hoewel deze erkende dat 'de Nederlandse wet niet uitdrukkelijk voorschrijft dat huwelijkspartners van verschillend geslacht moeten zijn', verbond de rechtbank van Amsterdam geen consequenties aan deze uitspraak. De rechtbank oordeelde, in lijn met wat de ambtenaar had beweerd, dat het toestaan van een homohuwelijk een miskenning zou zijn van 'de bedoelingen en uitgangspunten die de wetgever ten tijde van de totstandkoming van het Burgerlijk Wetboek heeft gehad'. Daarnaast oordeelde de rechtbank dat de kwestie een onderwerp voor de landelijke politiek was. Zij bleef echter lange tijd passief in het vraagstuk.
Een alternatief voor trouwe partners
De huwelijkskwestie had inmiddels heel wat los gemaakt, maar één ding was zeker: Kuipers en Stello wachtten niet af tot er een reactie kwam vanuit de landelijke politiek. Zij keerden zich in juli 1990 tot alle Colleges van Burgermeester en Wethouders in Nederland met drie vragen: 1) of de wettelijke erkenning van een duurzame relatie tussen twee personen van hetzelfde geslacht mogelijk moest zijn, 2) of het gemeentebestuur hier zeggenschap in had en 3) of zij bereid waren het verzoek welwillend te benaderen. Naar aanleiding van deze brief adviseerde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten de Colleges van B&W dat 'het niet mogelijk is een huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht te sluiten'. Vervolgens besliste elke gemeente zelf hoe ze omgingen met het advies. Uit de archieven van het BHIC blijkt dat de gemeentebesturen van Oeffelt, Veghel, Vught, Wanroij en Berlicum destijds het advies van de VNG opvolgden.
De afwijzing vanuit de gemeentes leek duidelijke taal, maar Kuipers en Stello kregen opnieuw steun vanuit de Brabantse provincie. Henk Krol en Stichting de vrienden van De GAY Krant stelden samen met het homostel een nieuwe brief op aan de gemeentebesturen in november 1990. In de maatschappij waren inmiddels overwegend positieve geluiden te horen over het homohuwelijk. Konden de gemeentes dan geen alternatief organiseren voor de bestaande wettelijke huwelijksregisters voor heteroparen? Juridisch gezien was een zogenaamd 'trouwregister' met een 'trouwakte' in plaats van een 'huwelijksakte' mogelijk volgens de stichting. Voortaan zouden homostellen met een notarieel samenlevingscontract dan wel opgenomen kunnen worden in een trouwregister. Het trouwregister diende als een alternatief voor het huwelijksregister, waardoor onder andere pensioenfondsen in ieder geval konden afleiden ‘wie er bij elkaar hoorden’.
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten beoordeelde dat óók een dergelijk register buiten de juridische mogelijkheden lag. Bovendien leek het hen beter 'de politieke discussie op landelijk niveau af te wachten'. Waar eerder nog eenheid bestond in de gemeentelijke antwoorden, zorgde het alternatief met trouwregisters voor onderlinge verdeling. Hoewel de gemeentebesturen in Noord-Brabant, waaronder de gemeentes Wanroij, Vught, Veghel, Berlicum en Oeffelt, zich achter het standpunt van de VGN schaarden, ging de Overijsselse gemeente Deventer tegen het advies van de VGN in. Op 5 juni 1991 vond in Deventer de eerste inschrijving in het trouwregister plaats.
Door de eigenzinnige keuze van de gemeente Deventer had Henk Krol samen met Stichting de vrienden van De GAY Krant voortaan een waardevol pressiemiddel in handen. Het trouwregister was een mogelijkheid geworden in Deventer. Welk excuus hadden andere gemeentes dan nog om een soortgelijke optie te weigeren? Om rechtsongelijkheid te voorkomen, droegen gemeentebesturen volgens de stichting van Krol een verantwoordelijkheid om hun eerdere oordelen over de trouwregisters 'opnieuw in overweging te nemen'.
De toegenomen druk op de ketel leidde tot uiteenlopende reacties vanuit de Noord-Brabantse gemeentes. Uit de documentatie bij het BHIC valt op te maken dat de gemeentes Veghel, Vught, Oeffelt, Berlicum en Wanroij voet bij stuk hielden. Tegelijkertijd blijkt ook dat de gemeentes Breda, Cuijk, Gemert en 's-Hertogenbosch in ieder geval vanaf 1994 (en mogelijk eerder) toestonden dat homoseksuele en lesbische koppels zich officieel konden registreren in een trouwregister. Een mogelijke verklaring voor deze verschillende reacties valt niet direct te achterhalen. Het wel of niet willen wachten op de resultaten van een landelijk onderzoek door de Commissie-Kortmann speelde mogelijk een rol in de verschillende afwegingen van de gemeentes.
Patriarchale burgerlijkheid of een doorbraak?
De Commissie-Kortmann bracht in 1997 een advies uit over de openstelling van het burgerlijk huwelijk. Het jaar daarna vond er een doorbraak plaats met de instelling van een geregistreerd partnerschap voor zowel homoseksuele als heteroseksuele koppels. Hoewel deze optie tekortschoot in bepaalde juridische aspecten, bijvoorbeeld rondom adoptie, was het wel een keerpunt in de aanloop naar het homohuwelijk in 2001.
De openstelling van het huwelijk voor koppels van hetzelfde geslacht was een grote doorbraak in de strijd voor gelijke behandeling. De reacties binnen de queergemeenschap zelf liepen echter uiteen. De een was dolenthousiast, anderen trouwden alleen voor praktische voordelen en nog een andere groep vond het huwelijk iets burgerlijks en patriarchaals.
Ongeacht de reacties is één ding zeker: de inzet van de in Brabant gevestigde Stichting de vrienden van De GAY Krant onder leiding van Henk Krol had een aanzienlijke rol in de totstandkoming van de wereldwijde primeur.
Bronnen
- Gemeentebestuur Berlicum, 1934-1995 (1472), inv.nr. 773: Bekrachtiging van het homo-huwelijk, 1990-1994
- Gemeentebestuur Oeffelt, 1937-1993 (242), inv.nr. 242: Correspondentie inzake de afwijzing van de instelling van een trouwregister voor een homohuwelijk, 1990-1991
- Gemeentebestuur Veghel, 1994-2003 (2225), inv.nr. 5474: Instelling trouwregister voor homohuwelijk; afgewezen, 1994-1995
- Gemeentebestuur Vught, 1986-2000 (2136), inv.nr. 1552: Homo huwelijk Instelling trouwrister Geregistreerd partnerschap, 1-1-1990 – 31-12-1991
- Gemeentebestuur Wanroij, 1980-1993 (1784), inv.nr. 783: standpunt gemeente Wanroij inzake huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht en instelling trouwregister, 1990-1991