Oorlogsdagboeken geven vanwege hun authenciteit een indringend beeld van het leven in oorlogstijd. Tijdens de oorlog hielden in Nederland veel mensen een dagboek bij. Het bekendste dagboek is natuurlijk dat van Anne Frank.
Bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies te Amsterdam zijn veel dagboeken uit die periode aanwezig. Over Waalwijk is een dagboek bewaard gebleven van de periode van kort vόόr en kort na de bevrijding van Waalwijk. De schrijver W.A.F Leenaerts[1], 38 jaar oud, is in die periode directeur van het bijkantoor Waalwijk van het Gewestelijk Arbeidsbureau Tilburg. In zijn dagboek beschrijft hij de plaatselijke gebeurtenissen in Waalwijk in de laatste oorlogswinter samen met die in zijn dagelijks leven.
Maandag 4 september 1944
Met de autobus naar Tilburg gegaan om bij de directie instructies te halen voor de overgangstijd. Getracht met de autobus van half één weer naar Waalwijk terug te keren en stond deswege al om half 12 op het Piusplein. Er kwam geen autobus. Tot half 2 op het Piusplein gestaan en de in treurige staat verkerende, langs trekkende, op terugtocht zijnde Duitse troepenformaties gadegeslagen. Daarna op het Gewestelijk Arbeidsbureau naar Waalwijk getelefoneerd om mij in Tilburg te komen halen met auto of motor. Tegen vieren kwam Mulders mij per motor afhalen. Op kantoor heb ik mijn instructies medegedeeld. Maandagavond was het zeer druk op straat. De met oranje versierde bok van Raming werd door de straten geleid.
Dinsdag 5 september 1944
Allerwege zijn de wildste geruchten over het binnenrukken der geallieerde troepen te horen. De fabrieken liggen stil. De mensen lopen allen op straat. Ben met Henk naar kantoor gegaan. Om 9 uur zijn enkele munitiedepots op De Mast in Loon op Zand door de Duitsers opgeblazen. Een groot aantal grote spiegelruiten zijn gesprongen. Overal op straat ligt glas.
De kanonnade was verschrikkelijk. Door de verzetsorganisatie zijn een aantal NSB’ers en landwachters, die nog niet verdwenen waren, opgehaald en opgeborgen. ‘s Avonds was het erg druk op straat; om 8 uur was bij lange na nog niet iedereen binnen, Kees en Addy waren bij ons op bezoek in verband met ons 11 jarig huwelijksfeest en zijn om 12 uur naar huis gegaan.
Woensdag 6 september 1944
‘s Morgens met Henk naar de bank en het distributiekantoor gegaan. Terwijl ik naar huis terugging kwam een auto met Duitsers en Hollandse S.S., die de mensen van straat dreef. Op het bordes van het raadhuis nam er een plaats, die ook op de burgers geschoten heeft. Kort daarop kwam de S.S. met de jongste (opent in een nieuw tabblad) en de oudste van de 4 zoons van de Wed. Hoffmans-Zijlmans naar het raadhuis. De vrouwen van de verdwenen landwachters hadden deze jongens aangewezen aan de S.S. als degenen, die hun mannen mede hadden ontvoerd. De Burgemeester (opent in een nieuw tabblad) werd naar buiten gehaald. Er werd in de gemeente bekend gemaakt, dat de beide opgehaalde en verdwenen landwachters van Gijzel en Kuipers voor 1 uur te voorschijn gebracht moesten worden; zo niet dan zou de Burgemeester Moonen en de beide heren Hoffmans worden gefusilleerd onder ondraaglijke spanning heb ik van uit onze woonkamer het gehele strafproces kunnen volgen. Ik heb gezien, dat ook Dr. Lenglet, die trachtte tussenkomst te verlenen ook voor het peloton werd gezet, maar op het laatste moment nog naar huis werd gezonden. Ik heb de burgemeester voor de heren Hoffmans en voor zichzelf horen pleiten. Mevrouw Moonen met haar dochter zijn bij ons gekomen, totdat we om half 2 's middags de schoten van het vuurpeloton achter het raadhuis hebben gehoord. Drie onschuldigen zijn gevallen. De beide vrouwen der Landwachters werden met pak en zak door de Duitse wagens weggebracht.
Ik heb op verzoek van Mevrouw Moonen de zoon in Tilburg gewaarschuwd en getracht met de schoonzoon (Burgemeester van Ginneken) te waarschuwen. Daar telefonische verbinding niet mogelijk was, is de motorrijder van de DUO[2] naar Breda gereden. Hij kon niet verder komen dan Terheijden en heeft daar met het woonhuis van Mr. Muijser getelefoneerd. Daar bleek dat mevrouw Muijser-Moonen een half uur tevoren was gearresteerd. Deze woensdag vol spanning heeft een geweldige indruk op ons en de Waalwijkers gemaakt. Truus was zeer van streek.
Donderdag 7 september 1944
Het blijkt, dat de oudste zoon van de Wed. Hoffmans-Zijlmans niet doodgeschoten is, maar zwaar gewond naar Den Bosch is overgebracht. De stemming van de gemeente is zeer gedrukt. In Sprang-Capelle zijn thans 20 personen gegijzeld voor Dr. Sirag. Als deze niet te voorschijn komt, worden zij allen gefusilleerd.
Zondag 10 september 1944
De Grüne Polizei uit Tilburg (dat vernam ik eerst later) rijdt met overvalwagens door de gemeente om de schuldigen voor het ontvoeren der Landwachters op te sporen. De 5e zoon van de Wed. Hoffmans (Harrie, die gehuwd is) zat ook in de wagen, maar is toch weer vrijgelaten. Bij Vincent Weijers is het hele huis doorzocht. Een broer van Jan van Dommelen zit in de overvalwagen. Ik ben juist aan het telefoneren met Thom Snels en vertel hem, dat de wagens weer rondrijden, als ik door het raam zie, dat de overvalwagen bij ons voor de deur stilstaat. Een der kerels springt er uit en .... belt. De schrik sloeg me om het hart. Truus maakt open: Leenaerts soll herunter kommen. Waarvoor vraagt Truus. En dan komt er een papiertje tevoorschijn, waarop staat, dat hij een pakje voor Dr. Zartl moet meenemen. Daar het pakje op de lederfabriek van Van Dooren-de Greeff ligt, moet ik mee om het te gaan halen. De inzittenden van de wagen waren helemaal niet vriendelijk. Toen ik bij van Heesbeen (Directeur van Van Dooren-de Greeff) kwam en aanbelde deed er aanvankelijk niemand open. Ten slotte kwam er een meisje dat beweerde, dat er niemand thuis was. Maar toen ik zei, wie ik was en waarvoor ik kwam, kwamen de zoons te voorschijn. Ook een der zoons stapte in de overvalwagen en we snorden naar de fabriek. Toen ik het pakje had afgegeven, informeerde de aanvoerder of het rust was in Waalwijk. Ik heb zeker een kwartier met hem staan praten om te vertellen, dat de straf van 3 gefusilleerde erg genoeg was en zij heus niet meer terug behoefden te komen.
Noten
[1] Willem Antoon Frans (Wim) Leenaerts, geboren 20-6-1906 te ’s Hertogenbosch. Overleden op 5-5-1981 te Berlicum. 4-9-1933 te Tilburg gehuwd met Theresia Francisca Maria Justina (Truus) Horsten, geboren 18-11-1908 te Tilburg.
[2] Een meubelfabriek aan de Grotestraat in Waalwijk.
Bron: NIOD, collectie dagboeken, dagboek W.A.F Leenaerts (toegang 244 inv. nr. 478 (opent in een nieuw tabblad))
De tekst van dit artikel is gepubliceerd onder een CC BY-SA 4.0-licentie. Voor de illustraties geldt de licentie die in het bijschrift is vermeld.