Slot van de gebeurtenissen opgetekend vanuit de oude schoutsrekeningen uit de 14e, 15e en 16e eeuw op basis van de items overspel, verkrachting, ontvoering en prostitutie.
Opvallende gebeurtenissen
In 1456 leefde er een zekere Truyken, bekend als de ‘joffrouwe met den ringhen’. Ze werd ook wel aangeduid met de term ‘gemeyn wyf’ die geleefd heeft met een weggelopen monnik. Ze deed zich destijds voor als een rijk persoon afkomstig uit Vlaanderen en naar mate de tijd vorderde kwam de waarheid aan het licht nl. dat die zgn. ‘monnik’ een kwade dief zou zijn. De schout verweet Truyken dat ze dondersgoed wist dat alles wat ze in huis had gestolen was! Ze werd weliswaar veroordeeld tot 20 rijnsguldens, maar onder haar buurtgenoten stond ze ondanks alles toch bekend ‘als een arme schemel sunderesse ter goeder famen staende onder haer gebuer’!
In hetzelfde jaar is het een zekere Willem Karper die de dochter van Jan Willems te Breugel op een wagen hijst en er, overigens finaal tegen haar zijn in, mee weg rijdt. Uiteindelijk volgt een trouwpartij. Hij wordt ondanks alles toch veroordeeld tot een boete van 50 peters.
En wat te denken van leidekker Willem van Os uit Den Bosch die in 1463 ‘zyn wyf ontvreemdt ende ontleydt hadde ende had dat selve wyf haren man ontdragen gereden goede, die Willem voirs. met hair verteert hadde, dair om hy ten Bosch gevangen ende opter poerten waert geleet’.
Enige jaren later is het Jan Marten Pelssoen die er van wordt beschuldigd dat hij ‘vrouwen cracht gedaen hadde’ aan zijn dienstmaagd. Daarop is hij prompt Brabant ontvlucht en bleef in het geheim buiten schot. Al zijn goederen werden in beslag genomen en daarop togen zijn vrienden naar de hoogschout en hebben in 1467 alles afgekocht met 33 rijnsguldens.
Goed een jaar later is het een zekere Bouwen Claessoen die beticht werd van het feit dat hij ‘een maaght jonck wijf met hem leijden woude tegen hueren wille ende waert dair om in 1468 gevangen ende opter poerten ten Bosch geleit’.
Dan het verhaal van Dirck Henrick Hoessendoen in de wandeling bekend als Dirck den Houtzager. In het verleden had hij ‘by een mans wijf’ geslapen. Hij legde in 1470 aan de hoogschout een plechtige belofte af en had tegenover hem ‘ten heyligen geswoeren’ dat hij binnen 10 jaren zich niet meer in de stad en de Meierij zou vertonen. Hij kwam er met 15 rijnsguldens af!
Amsterdam nr. RP-P-1890-A-15728. Publiek domein)
In hetzelfde jaar ging de dronken Peter Gerit Janssen de fout in. Ter hoogte van de Baseldonksedijk ontmoette hij een eerbare vrouw waarmee hij ‘synen wille dair mede bedriven hadde’. Uiteindelijk doorzag de hoogschout dat het hier een arme knecht betrof en als verzachtende omstandigheid volgde slechts een veroordeling tot 14 rijnsguldens.
In hetzelfde jaar volgde via de hoogschout nog een milde veroordeling voor Geryt Bouwenssoen van Worcum, ‘die mit een vrouken van den lichten leven’ van Den Bosch naar Heusden geleid werd en hij had ze ‘onredelyck aengetast’. Aan deze schipper werd een straf opgelegd van 8 rijnsguldens.
Nog wat wonderlijke verklaringen
Janne Cuelen is in 1477 onderweg ergens tussen Vessem en Hoogeloon waar hij een zekere Ydeken Peter Peters dochter ontmoet. Op diverse manieren maakt hij haar duidelijk dat hij ‘geerne zynen wille van haer gecregen hadde’. Hij trekt haar de doek van het hoofd maar misdoet haar verder niets. De hoogschout roept Ydeken bij zich om te weten te komen wat haar belager haar misdaan zou hebben. Ze geeft hem aan dat hij inderdaad haar hoofddoek af getrokken had, maar ze bekent er geen wraakgevoelens aan overgehouden te hebben. De hoogschout legde de dader toch een boete op van 25 rijnsguldens, op basis van de schoffering richting Ydeken.
Soms kan het nog brutaler zoals het verhaal uit 1478 over Cornelis van der Schaut die met zijn vader, de bastaard Janne van der Schaut, Janne, Aerken en Willem, kinderen van de kinderen van Aernt Beckers, Jacob van der Schaut, zoon Jan van der Schaut en ten slotte Janne Claessoen, op een morgen te Vlierden bij Deurne Lijsken, de dochter van Jan Beckers ontvoerd hebben. Cornelis blijkt de aanstichter te zijn. Lijsken woonde destijds samen met een zekere Henrick Dries, de man van haar tante. Terstond na de ontvoering sprong hij op zijn paard en achtervolgde het gezelschap. Na een halve mijl komt Cornelis erachter dat hij en zijn gezelschap achtervolgd worden. Ze tillen Lijsken snel van de wagen en die loopt Henrick tegemoet. Die zet haar snel op zijn paard en brengt haar linea recta naar huis. In de akte stond dat haar uiteindelijk niets was misdaan en dat ze ook niet ‘geschreeuwd of gekrijst hadde’. De toenmalige schout van Peelland, Willem van Erp, drong er bij de hoogschout wel op aan een boete van 100 rijnsguldens uit te schrijven. Dat bleek toch wat gecompliceerder te zijn, want het merendeel van de daders was nl. afkomstig uit Asten. En dat dorp werd ‘geregeerd’ door een particuliere heer of zgn. smalheer en daar lagen ook alle goederen van de daders. De Heer van Asten meende daarom enig recht te hebben op een deel van die boete. En zo geschiedde. De Heer van Asten streek 25 rijnsguldens op en de hertog van Brabant kreeg de overige 75 rijnsguldens!
Een doodgeboren kind in een waterloop
Tot slot nog een droevige afsluiting. Het betreft Engel, de dochter van Jan Roymans uit Deurne. Op woensdag voor het feest van Maria ten Hemelopneming 1478 baart zij een doodgeboren kind en woonde toen onder Liessel. Het kindje was pas drie maanden oud en was destijds verwekt door een zekere Henrick Jan Bruijnensoen, eveneens uit Deurne. Nu woonde Engel inmiddels alleen en ‘om huer eere te behouden’ vatte ze het plan op om haar kindje toch maar ergens te verbergen. Daarop liep ze naar een ‘loopend waterken’ en verborg daar het doodgeboren kindje onder een ‘roysken’, zodat het voor de buitenwereld niet zichtbaar zou zijn. Toch werd op een of andere manier de hoogschout geïnformeerd over deze ‘misdaad’. De ouders van Engel leefden nog en door tussenkomst van ‘goede mannen’ bleef voor haar de schade beperkt en werd ze veroordeeld tot 28 rijnsguldens.
Archiefbron
Website Henk Beijers Archiefcollectie (opent in een nieuw tabblad), rubriek historisch onderzoek Schoutsrekeningen (opent in een nieuw tabblad)