Vervolg van de gebeurtenissen opgetekend vanuit de oude schoutsrekeningen uit de 14e, 15e en 16e eeuw op basis van de items kerken, kapellen, kloosters en geestelijken.
Gestolen uit een kistje
In deze 3e aflevering wordt de serie geopend met een voorval op conto van een zekere Willeken Goerbachssoen die bekend had dat hij in 1494 van een vrouw, wier kist in de Beekse kerk stond 1 ½ gulden had gestolen, die hij overigens, na zijn wandaad overwogen te hebben, toch wel weer aan de vrouw had teruggegeven. Blijkbaar stond hij in de Beekse dorpsgemeenschap bekend als een jeugdige losbol, ook wel aangeduid met de term ‘leckerken’ en hem werd opgelegd om als compositiegeld 4 rijnsguldens neer te tellen, waarvan overigens de helft bestemd was voor de Heer van Merode, beter bekend als halfheer van Hilvarenbeek.
Een predikheer in functie
In 1494 woonde in ’s-Hertogenbosch een zekere Jan van Hamme. Die had destijds een kleine ton of vat ontvangen met de nodige juwelen en allerhande kleinoden in totaal ter waarde van zo’n 7000 tot 8000 gulden. Een aardig tonnetje en bij nader onderzoek bleek het afkomstig te zijn van een zekere Henrick van Amersoijen, tijdens zijn leven poorter van de stad Nijmegen. Van Hamme wist dit lange tijd mooi verborgen te houden. Nu was die bewuste van Amersoijen iemand uit het vijandige kamp van de Geldersen. Op een bepaald moment werden al die goederen toch in beslag genomen. Uit het hele relaas bleek achteraf dat er sprake was van een Meester Joos van Dale van Mechelen, doctor en religieus van de orde der predikheren bekend als biechtvader van Van Amersoijen, die nadien zou optreden als diens executeur-testamentair.
Glasschade aan het Kruisbroedersconvent
Als de drank in de man is moet je op je hoede zijn. Een zekere Adriaen, vergezeld van de dronken Quinten Jans Ghysbrechtssoen, beiden in gezelschap van Jan Zwerversssoen, waren samen in 1495 aangekomen bij het Kruisbroedersklooster in ’s-Hertogenbosch. Ze klopten daar aan en vroegen de portier om eten en drinken. De dienstdoende broeder kwam hen uiteraard tegemoet, maar de onder invloed zijnde zwervers namen geen genoeg met wat ze voorgeschoteld kregen. Het ongenoegen en de onvrede bij de ‘heren’ ontaardde in een pittige scheldpartij en acuut sneuvelden de nodige ruiten van het convent. Terecht dat de Kruisbroeders het er niet bij lieten zitten en ze dienden een klacht in bij de schout. Na veel vijven en zessen was de slotsom dat de vader van genoemde Adriaen een glazenier zou benaderen, hem naar het klooster zou moeten sturen, om op zijn kosten alle kapotte ruiten weer in hun oude staat te herstellen
Een pastoor als bemiddelaar
Een clubje uitgaanders uit Veghel maakten er in 1495 een potje van. Het waren achtereenvolgens Gyelis Heyn Roefs, Aert Jan Joesten, Cornelis Jan Gielis Hammens, Jan Jans van Haze, Aert Jan Rutten, Lemmeken Vriesken Baetens en Godevaert Jan Boyens. Ze verzamelden zich ten huize van een zekere Bits. Die runde in Veghel een herberg. Maar….zoals zo vaak, als de drank eenmaal in de man is, liggen ongeregeldheden op de loer. En ja hoor! Er ontstond een hoog lopende ruzie met een zekere Jan Geritssoen, de toenmalige vorster van Veghel. Handtastelijkheden waren het gevolg en de vorster liep daarbij een fikse messteek op aan zijn hoofd. Hij ging de straat op maar sloeg verder weinig acht op zijn hoofdwond, liet zich ook door niemand behandelen en bleef er ruim drie maanden mee rondlopen.
Dat bleek achteraf niet zo verstandig te zijn geweest. Uiteindelijk kostte het hem zijn leven, want hij zou enige tijd later aan zijn verwondingen zijn overleden. Bij de afhandeling rond dit treurig ongeval werd Gyelis Heyn Roefs als hoofdverdachte gezien, maar die was al uit voorzorg voortvluchtig. De andere vijf kameraden zagen de bui al hangen en vreesden terecht dat ze misschien wel gearresteerd zouden worden. Een proces volgde! Ze werden alle vijf opgeroepen zich te komen verantwoorden. De daders hadden overigens geluk, want op voorspraak en door bemiddeling van de toenmalige pastoor of ‘persoen’ van Veghel en enige andere goede mannen werd aan de groep remissie of kwijtschelding verleend voor de doodslag. Volgens Schutjes in zijn overzicht uit 1872 over het Bossche bisdom is het dubieus om welke pastoor of vicaris het hier gaat, want na pastoor Dierick van der Horst die in de 2e helft van de 15e eeuw dienst deed, volgt een periode van ‘leemte’ betreffende de opvolging der parochieherders voor het personaat van Veghel.
Een overspelige vrouw
In 1495 circuleerde een sensationeel verhaal waarin ook de pastoor van Beers staat vermeld. In dat dorp woonde destijds een zekere Peter van Etsrode. Over hem ging de mare of het minder vrolijke gerucht rond dat hij ‘vleselijke conversatie’ had gehad met een zekere Lijsken van Beerse. Bij die scene zou tevens een kind verwekt zijn volgens de dorpelingen. Lijsken is daarna op zichzelf gaan wonen. En de lezer zal het nauwelijks kunnen bevatten maar er gebeurt van alles in de wereld. Ook toen! Wat is nl. het geval… de zwangere Lijsken, die na de zwangerschap op een dag bevallen was van dat kind, was op dat moment finaal in de war. Ze pakte waarschijnlijk een mes en stak het pasgeboren kindje dood zonder dat het gedoopt was, zoals in de akte staat vermeld. Enige dagen later meldde ze zich bij de pastoor en legde een bijzondere verklaring af. Volgens haar zou genoemde Peter echt niet de vader van het kind zijn en voegde er nog aan toe dat hij haar in ieder geval niet had aangezet om het kind te doden!
Diefstal in de Sint Jan
Dit bijzondere verhaal betreft een arme vrouw luisterend naar de naam Katharina die was gehuwd met een zekere Wouter Smetsers. Ze had bovendien een knecht in dienst. In hoeverre de verstandhouding tussen bazin en knecht goed was wordt uit de verklaring niet helemaal duidelijk. Er moet een dag geweest zijn waarin het tussen hen beiden in ieder geval niet boterde. Ze raakten met elkaar in discussie over een bepaald voorval dat verder niet genoemd wordt. Bij de dienstknecht werd kennelijk een gevoelige snaar geraakt en hij begon te schelden en gebruikte de nodige ‘felle en furieuse woorden’ richting Katharina. Die stond ineens stomverbaasd, raakte helemaal in de stress en greep hals over kop naar een grote tang. Die lag toevallig op tafel, gelukkig net binnen handbereik. In haar vlaag van woede sloeg ze haar knechtje keihard op zijn hoofd. In hoe verre dat dienstverband tussen die twee na deze geweldsexplosie keurig overeind is gebleven trekken we maar in twijfel. Een bijgaand probleem was dat de zoon van Katharina alles behalve gelukkig moet zijn geweest met die huisknecht, want op een dag begaat hij een doodslag en heeft op deze manier die ‘hulp in de huishouding’ voor goed uitgeschakeld en hem zijn verdiende loon gegeven. Kort daarop vlucht hij naar het buitenland in de hoop een strenge straf via de pijnbank en vervolgens de galg te kunnen ontlopen. Maar… de akte vermeldt nog een opvallend feit over Katharina. Kennelijk had zij toch al wel een strafblad, want het was alom bekend dat ze in 1497 in de Sint Jan een ‘coralen pater noster’ had gestolen hangende over het beeld van Onze Lieve Vrouw. Enige tijd later vond men die rozenkrans op straat terug. Overigens rees bij sommigen de twijfel of de dievegge inderdaad genoemde Katharina wel is geweest!
Een voorval in de Sint Jacobskapel
De Bossche parochie Sint Jacob dankt haar naam aan de 15e-eeuwse St. Jacobskapel, gesticht in 1430 volgens een pauselijke stichtingsbrief. In deze kapel op de Windmolenberg stonden destijds drie altaren nl. dat van de H. Jacobus [1430], het Onze Lieve Vrouwe-altaar [1478] en St. Quirinus, waarvan het stichtingsjaar onbekend is [Schutjes dl.4 blz.322].
In 1497 was daar actief een zekere Lambrecht Jacops alias van Gorinchem. Van beroep was hij speldenmaker, maar had in zijn vrije tijd ook nog een andere hobby. Vrij onlangs zou hij binnen de stad ’s-Hertogenbosch diverse gouden en zilveren ringen omgesmolten hebben. Volgens het getuigenis zou hij daarvan twee gouden ringen gemaakt hebben ter waarde van 15 Rijnsguldens. Die heeft hij uiteindelijk na een proces wel keurig gerestitueerd en ze zouden zijn besteed aan de kelk voor het O.L.V. altaar en aan een tafel in de St. Jacopskapel. Er is dus wel een rechtszitting geweest rondom die kwestie. In de akte staat tevens vermeld dat Lambrecht een eed afgelegd zou hebben die strijdig was met de gildekaart van het gilde van de speldenmakers, maar een deugdelijk bewijs is daar nooit voor gevonden.
Moord op de Binderensedijk
In Helmond stond destijds een vrouwenklooster dat luisterde naar de naam ‘het klooster van Binderen’. In 2018 schreven Theo Meulendijks en Egbert Wijnen hun boeiende publicatie over de oorsprong en historie van dit vrouwenconvent, dat in 1238 was gesticht door Maria van Brabant, de dochter van hertog Hendrik I en op dat moment was zij weduwe. De genoemde dijknaam bestaat nog in het Helmondse stratenplan. Daar werd in 1496 een gruwelijke moord begaan. Everard, de zoon van Hendrik van Doirne en Geefken Ghevaerts hebben op de dijk voor het godshuis of klooster van Binderen, waarover men naar de stad Helmond gaat een moord begaan waarvan het slachtoffer was een zekere Hendrik Jan Zelensoen. Dat was overigens niet zijn enigste moordpoging, want ook in Deurne bleek hij al een zekere Goyaert van der Braken vermoord te hebben.
Archiefbron
Website Henk Beijers Archiefcollectie (opent in een nieuw tabblad), rubriek historisch onderzoek Schoutsrekeningen (opent in een nieuw tabblad)