Vervolg van de gebeurtenissen opgetekend vanuit de oude schoutsrekeningen uit de 14e, 15e en 16e eeuw op basis van de items kerken, kapellen, kloosters en geestelijken.
Veroordeeld tot de brandstapel
Jan Wynrik Stevenssoen uit Luyksgestel bij Bergeijk komt anno 1527 in beeld. Hij haalde het als ‘geldwolf’ eertijds in zijn hoofd om een pittige dreigbrief te adresseren aan een zekere Hendrik van Bruessel en aan Henrick Simoens. Zijn dreigementen waren gericht op een geldbedrag van 12 Philippusguldens die ze beiden aan hem schuldig zouden zijn. De Philippusgulden was een muntstuk afkomstig uit de Bourgondische Nederlanden met een waarde van ongeveer 25 stuivers en voorzien van een afbeelding van St. Philippus, geslagen in de 15e eeuw, niet te verwarren met de bekende Philipsdaalder waar het borstbeeld van Philips II op aangebracht was.
Beide heren losten keurig hun ‘schulden’ af, maar Jan had nog meer op zijn kerfstok en de volgende dreigbrief ging de deur uit gericht aan het klooster van Korsdonk, waar hij maar liefst van verwachtte dat hij van hen 25 Philippusguldens en nog een keizersgulden zou kunnen beuren. Hetzelfde geintje haalde hij uit richting de monniken van de abdij van Postel! Vanwege dit soort afpersingen werd hij uiteraard vervolgd. Uiteindelijk wist men hem bij de kraag te grijpen in Waalre waar hij ‘een scerpe examinatie’ kon verwachten. En de scherprechter had al snel in de gaten dat er met deze knul meer aan de hand was. In Lommel had hij een zekere Andries vermoord en er kwamen kennelijk nog meer vechtpartijen en kwalijke zaken aan het licht. Dat men hem tot de brandstapel zou veroordelen was dan ook geen wonder!
Een lekebroeder neergeslagen
nr. NG-NM-9800 (opent in een nieuw tabblad). Publiek domein)
Lambrecht van Nederwetten was in 1527 met een aantal kornuiten aanbeland in het klooster van de Kartuizers te Vught. Hij trok aan de kloosterbel en eiste het nodige eten en drinken, maar blijkbaar waren de monniken te zuinig geweest want Lambrecht was er allesbehalve tevreden mee. Hij drong met geweld het kloostercomplex binnen, trof ter plekke een van de lekebroeders die hij acuut neersloeg. En wat hij verder nog uithaalde is onvoorstelbaar. Hij forceerde een van de kloostercellen en trof daar een monnikskap aan. Hij bedacht zich geen moment en uit pure frustratie greep haar naar zijn mes en sneed de hele kap aan stukken. Op hetzelfde moment liep hij een kartuizerpriester tegen het lijf. Ook die moest het ontgelden want Lambrecht greep naar zijn hellebaard en de kartuizer werd ongenadig hard toegetakeld en raakte behoorlijk gewond.
Kort daarop liepen nog twee monniken het nodige gevaar, maar volgens de schriftelijke bronvermelding wisten die via de kloostergracht te ontkomen en het gevaar te ontlopen.
Uiteindelijk zou Lambrecht in de boeien geslagen worden en ook hij keek de scherprechter in de ogen, die er tijdens dit verhoor al snel achter kwam dat deze agressieveling veel meer fratsen had uitgehaald. Hij stal namelijk regelmatig vlees, brood, eieren, kaas, lakens en andere zaken zowel, uit de kerk van Uitwijk als die van Almkerk.
Goed een jaar later volgde er weer een brute moord, weliswaar niet van Lambrecht, maar een zeker Henrick Geritssoen van der Heijden, een arme schamele gezel, een ‘type plattelandsbewoner’, staat er in de akte, die ‘zyn broet suerlyck winnende is met spaden en graven.’ Te Uden in het Land van Ravenstein had hij in een kwade bui Heer Jacop de Jonge van Dinter, een eerbiedwaardige priester, ter dood gebracht. Enigszins onvoorstelbaar, maar merkwaardigerwijs wist hij zich te verzoenen met de familieleden van de overleden geestelijke en kwam er bij de hoogschout met een boete van 24 Karolusguldens vanaf. Ook toen waren de wonderen de wereld nog niet uit!
Gearresteerd in de kerk van Lithoijen
Deze story betreft een zekere Zebert Mercelis Coolensoen, geboren te Berghem bij Oss. Reeds lang geleden had hij in dat dorp Zebert Aertssoen omgebracht en uiteraard had hij nog wel meer ‘kattekwaad’ uitgehaald.
In 1528 gingen hij en zijn broer Joost op een dag voor dag en dauw op pad, om 5 uur in de morgen, en op hun tocht ergens in een verlaten veld ontwaarden ze Rombout Quareels die daar rondstruinde. Stiekem probeerden ze hem te volgen totdat hij ver genoeg van de bewoonde wereld is verwijderd. Op een gegeven moment sloegen ze hun slag. Ze begonnen hem af te ranselen met enige stokken, duwden hem vervolgens een sloot in en lieten hem daar als het ware voor dood liggen. Het slachtoffer had geluk, want vrij kort daarna passeerden enkele dorpelingen, die hem daar zagen liggen. Ze redden hem uit zijn benarde positie, raakten met hem aan de praat en brachten het slachtoffer, zeer aangedaan door dat gevecht, terug naar zijn huis. Helaas, helaas, alles enigszins tevergeefs, want al een half uur na aankomst overleed Rombout. De geweldenaars vluchtten meteen richting het land van Gelre en hebben nadien de Geldersen gediend, zowel in Asperen als in Den Haag.
Volgens het relaas zou Zebert diverse dreigbrieven geschreven hebben naar de schout van Lith. De schout zette uiteraard alles op alles om die boosdoener te pakken te krijgen en warempel… hij wist hem in de kerk van Lithoijen te arresteren, liet hem overbrengen naar de Bossche gevangenpoort, waar hij na drie dagen arrest eraan moest geloven. Zijn boosaardige levenspatroon zou eindigen in een onthoofding!
Het tabernakel van Luyksgestel gekraakt
BHIC, nr. 1220-001037)
Dierick Gerit Abensoen werd geboren te Bergeijk. In zijn dorp had hij al enige fratsen uitgehaald, nl. een oude arme man bestolen en hem in 1528 aldaar een kist met vijf rijnsgulden afhandig gemaakt. Maar van hem was tevens bekend dat hij meerdere diefstallen had gepleegd in zijn geboortedorp, de belhamel! Maar… zijn misdadig optreden bleef niet beperkt tot Bergeijk alleen. Ook andere dorpen lagen in de gevarenzone. Zo bezocht hij bv. in dat jaar Luyksgestel, een dorp dat lag in het district van de bisschop van Luik. Toen hij arriveerde bij de Luyksgestelse kerk, forceerde hij allereerst een van de kerkramen, klom naar binnen en wist aldaar het ‘heylich sacramentshuijs’ open te breken. Eenmaal binnen speurde hij aldaar alles af en ontdekte een grote kist met de nodige waardevolle spullen, die hij meteen ontvreemdde.
Maar ook hij kon de dans niet ontspringen en werd uiteindelijk toch gearresteerd. Hij verscheen voor de Bossche schepenen die zich inmiddels ruimschoots hadden laten informeren over alle misstappen die Dierick tijdens zijn leven had begaan en dat kwam hem duur te staan. Na 16 dagen gevangenschap werd hij veroordeeld tot de strop en iedere voorbijganger die langs het bestaande galgenveld liep werd er weer eens mee geconfronteerd dat een misdadige levensloop te allen tijde slecht zou aflopen!
Archiefbron
Website Henk Beijers Archiefcollectie (opent in een nieuw tabblad), rubriek historisch onderzoek Schoutsrekeningen (opent in een nieuw tabblad)