Op 10 mei 1940 veranderde alles. Duitse vliegtuigen verschenen boven Sint Charles en al snel werd duidelijk dat Nederland in oorlog was. Studenten en postulanten vertrokken tijdelijk naar huis. Nederlandse troepen trokken zich terug, Franse tanks boden kort weerstand, maar al snel was Hal bezet gebied. Na het bombardement op Rotterdam capituleerde Nederland. Een vreemde rust daalde neer, maar al spoedig volgden rantsoenen, schaarste en voortdurende onzekerheid. De dreiging dat het klooster door de bezetter gevorderd zou worden, bleef steeds aanwezig.
Tijdens de Dodenherdenking van 4 mei 2025 stond het comité Esch in Oorlogstijd stil bij het oorlogsverleden van de Witte Paters op Hal in Boxtel en de Witte Zusters in Esch. In deze herdenking lazen de inmiddels hoogbejaarde kloosterlingen zelf fragmenten voor uit hun dagboeken. In dit artikel zijn deze oorspronkelijke teksten verwerkt en in hun historische context geplaatst.
Het klooster van de Witte Paters, Sint Charles, gelegen aan de oude Rijksweg 264 tussen ’s-Hertogenbosch en Boxtel, werd in september 1987 gesloopt vanwege de verbreding van de A2. Het gebouw uit 1892, inclusief de kapel, verdween voorgoed. De gemeenschap verhuisde naar Heythuysen. Ook het klooster van de Witte Zusters, Sancta Monica aan de Gestelseweg in Esch, verloor later zijn functie. In 2004 bleek het gebouw niet meer te voldoen aan de veiligheidseisen. Na afweging van ingrijpende en kostbare aanpassingen besloten de zusters het klooster te verlaten. Tegenwoordig wonen zij in het Wereldhuis in Boxtel.
Ontstaan van de congregaties
Zowel de Witte Paters als de Witte Zusters werden gesticht door de Franse kardinaal en aartsbisschop van Algiers, Charles Lavigerie. Hij had een realistische, vooruitstrevende visie op Afrika en streed tegen slavernij, oorlog en onrecht. Vanaf 1888 trok hij door Europa om te pleiten voor de afschaffing van de slavernij. Zijn ideaal was de integrale ontwikkeling van de Afrikaanse bevolking: materieel, intellectueel en geestelijk. Lavigerie geloofde sterk in een universele kerk die de moderne tijd aankon en hechtte groot belang aan de inzet van vrouwen in het missiewerk.
Zijn motto luidde: “Gij moet de mensen benaderen in alle uiterlijke gewoonten, vooreerst door de taal, door de kleding en het voedsel.” Vanuit die gedachte droegen de Witte Paters en Zusters kleding die sterk leek op die van Arabieren en moslims. Deze gelijkenis zou in 1944, bij de bevrijding, nog tot verwarring leiden.
De eerste Witte Paters in Boxtel waren onder anderen Louis Jamet, pater De Louw en broeder Theodor. Dankzij bemiddeling van Alphons van Rijckevorsel konden zij op 1 maart 1892 huize Sint Charles betrekken. De Witte Zusters vestigden zich in Esch; de eerste steen van Sancta Monica werd gelegd op 4 mei 1895.
De oorlog breekt uit
Pater Antoon Teepe werd op 3 september 1939, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, overste van Sint Charles. Samen met pater Toon van den Crommenacker en enkele broeders leidde hij het klooster door de bezettingsjaren.
In december 1941 werd een deel van de gemeenschap uit ’s-Heerenberg ondergebracht in Sint Charles. Met 85 monden om te voeden was dat een zware opgave. Buurtbewoners hielpen waar ze konden, soms op inventieve wijze. Rogge werd verstopt onder mest op boerenkarren en zo het klooster binnengesmokkeld. De winter van 1942 was extreem koud; temperaturen daalden tot 24 graden onder nul.
In datzelfde jaar vierde Sint Charles het gouden jubileum, sober en ingetogen. In de tuin werden heimelijk twee varkens vetgemest, door de studenten spottend Göering en Göebbels genoemd. Ze voorzagen de gemeenschap later van broodnodig vlees. Andere kloosters in de regio werden wél ontruimd, maar Sint Charles ontsnapte hieraan, mede doordat de Fraters van Tilburg weigerden het klooster aan te wijzen als alternatief onderkomen voor de Duitsers.
In 1943 werden mannen tussen 18 en 35 jaar opgeroepen voor de Arbeitseinsatz. Dankzij hun priesterkleding bleven de studenten van Sint Charles gespaard.
Confiscatie en evacuatie
Begin september 1944 namen de beschietingen toe. De lucht kleurde ’s nachts rood van het vuur. Men verwachtte dagelijks de bevrijding. Pater Van den Crommenacker liet zelfs Engelse en Amerikaanse vlaggen schilderen, die hij onder zijn hoofdkussen bewaarde.
Op 10 september viel het besluit: het klooster werd alsnog gevorderd. De volgende dag moest iedereen vertrekken. Met 65 man zocht men haastig onderdak. De Witte Zusters van Sancta Monica boden opvang aan voor novicen en paters; anderen vonden onderdak bij buurtbewoners. Alleen de econoom bleef met een broeder achter in het klooster.
Sancta Monica in oorlogstijd
Ook voor de Witte Zusters begon de oorlog abrupt. Op 10 mei 1940 werden zij wakker door het lawaai van vliegtuigen en geschut. Franse en Duitse troepen trokken langs het klooster. Het Rode Kruis wees Sancta Monica aan als noodziekenhuis, maar uiteindelijk werd het huis gespaard.
De winter van 1942 was zwaar. Steenkool was schaars en de kou drong overal door. Hulp kwam van de Witte Paters en zelfs van het Doveninstituut. Bombardementen op Eindhoven en neerstortende vliegtuigen in de omgeving maakten diepe indruk. In juni 1943 stortten twee geallieerde vliegtuigen neer in de nabijgelegen velden; zeven bemanningsleden kwamen om het leven.
Gastvrijheid onder vuur
Na de evacuatie van Sint Charles in september 1944 werd Sancta Monica een toevluchtsoord. De Witte Zusters namen paters, broeders en novicen op en pasten hun dagindeling aan om iedereen plaats te bieden. Ondanks het extra werk overheerste dankbaarheid dat zij iets konden betekenen.
Op 28 september vorderden Duitse troepen alsnog de benedenverdieping. Het klooster veranderde opnieuw van gedaante. Buren zochten onderdak, zieken werden verzorgd en krijgsgevangenen ondergebracht. In het huis verbleven tegelijkertijd Nederlanders, Duitsers, Engelsen en Russen. Alleen de kapel bleef onaangeroerd, gemarkeerd met het woord “Kirche”.
In de nacht van 24 oktober 1944 floten de granaten om het huis. Zo’n honderd mensen schuilden in de kelders. ’s Ochtends bleek de bevrijding een feit: Engelse troepen stonden rond het klooster. De vreugde was groot.
26 oktober 1944
Geboorte van de kleine Monique. Ze krijgt de namen Pacifica, Maria, Gerarda. De vijf kleine broertjes zijn overgelukkig dat “de Tommies” hun een klein zusje hebben gebracht. Pacifica betekent Vredestichter. De Latijnse oorsprong geeft deze naam een rijke historische achtergrond en een diepe betekenis.
De tekst van dit artikel is gepubliceerd onder een CC BY-SA 4.0-licentie. Voor de illustraties geldt de licentie die in het bijschrift is vermeld.
