In 1870 slaagt de IJzeren Kanselier Otto von Bismarck er in een lang gekoesterde droom te verwezenlijken: de oprichting van een Duits Keizerrijk, onder de dynastie Von Hohenzollern, regerend in Pruisen.
Rijnlandse Joden op de vlucht voor de Kulturkampf
Dat Rijk stelt Otto voor als het Tweede Rijk: het Heilige Roomse Rijk van onder andere de Hohenstaufens en de legendarische Frederik met de Rode Baard – Barbarossa – wordt geacht het Eerste Rijk te zijn (en zoals bekend, liet het latere naziregime zich wel het Derde Rijk noemen).
Otto ziet de kans voor de oprichting van het Tweede Rijk wassen als Frankrijk in dat jaar ondoordacht, in emotionele ontremming, Pruisen de oorlog verklaart. Hij weet in die oorlog de Zuid-Duitse staten Beieren, Baden en Württemberg mee te krijgen, samen de Noord-Duitse Bond. Er komt flink veel omkoop bij kijken en ambtscorruptie van Otto die in de Spiegelzaal te Versailles in 1871 dat Tweede Rijk uitroept, waarin het Lutheranisme staatsgodsdienst moet zijn. Otto zal dat laatste niet bereiken, maar hij komt toch een eind.
Daarbij kan Otto Joden en Rooms-Katholieken niet gebruiken. Die ziet hij als staatsondermijners in spe, Joden vooral, omdat hij daarbij gigantische leningen heeft uitstaan, geheel buiten de Pruisische rijksbegroting om. Illegaal geld, besteed voor de legeropbouw. Voor hen is Otto dus chantabel. Hij zet zijn strafvorderlijk apparaat in om deze lieden te verjagen; ze weten veel belastends van Otto. Het legt zich toe op een programma van vindingrijke sarringen en pesterijen.
Het werkt, maar uiteindelijk niet ten gunste van Pruisen, als je op lange termijn kijkt. Otto, die moeilijk kan toegeven dat hij handelt om afpersing en afdreiging tegen te gaan, spreekt van een Kulturkampf. Hij geeft er de tint van een godsdienstoorlog aan: de Goeden tegen de Slechten, de Christenen tegen de Heidenen, de rechtgelovigen tegen de superstitieuzen, de wangelovigen. Werkt altijd. De doelgroep pakt de biezen.
Kapitaal en vernuft beschikbaar voor Zuidoost-Brabant
Joodse en katholieke entrepreneurs uit Duitsland trekken naar Zuidoost-Brabant met hun geld, ondernemingszin, diepte-investeringen en geniale aanleg. Je moet denken aan Heinrich von der Nahmer, de gigant in wollen stoffen, Joseph Elias, gespecialiseerd in zwaar linnen en damast, de oprichters van enorme ketens van warenhuizen als Brenninkmeijer, Vroom en Dreesmann, Baekers, Raijmakers, ook grootschalige textielproducenten, De Haes en ga zo maar door.
Ze gaan graag naar Kempenland, maar ook naar de streken rondom Tilburg. Daar, heet het, is de godsdienst vrij, in iedere uitoefening, daar zijn de mensen met weinig tevreden mits stabiliteit in het dagelijks werk geborgd is. Daar is de overheid bereid ondernemers tegemoet te komen bij het aanleggen van infrastructuur en het ontwikkelen van actieve conjunctuurpolitiek. Dat land is klassiek liberaal en er is geen staatsgodsdienst. De belastingen zijn laag, het afzetgebied groot en de koloniën zijn rijke wingewesten met makkelijk aannaderbare delfstoffen en goedkope gewassen via de Nederlandse Handelsmaatschappij tegen een prik te bekomen. Ook halffabrikaten voor katoenen stoffen.
De firma Elias te Eindhoven
In 1856 wordt te Strijp een linnenfabriek opgericht door Joseph Elias. Dit was een uit Hannover afkomstige ondernemer die in 1831 als huursoldaat tegen de Belgen had gevochten. Daarna werd hij handelaar en fabrikeur. Elias had een textielfabriekje in Stratum. De Strijpse fabriek werd gestart in een oud fabriekshuis van de fabrikeur in wollen en katoenen stoffen Wouter Holleman. Deze kwam in 1802 Stratum en wilde een textielfabriek beginnen. In 1820 stond hij ingeschreven als textielfabrikant en had 6 à 9 werklieden in dienst, maar in 1855 overleed hij. Het bedrijf lag gunstig ten opzichte van de kristalheldere Gender, die gebruikt kon worden om wol in te wassen.
In 1869 schafte Elias een stoommachine van 20 pk aan, waarop 90 weefgetouwen konden worden aangesloten. Enige jaren later werd een damastmachine aangeschaft. Het loopt als een trein. Grootschalig, nauwelijks concurrentie en groot debiet in Centraal-Europa tot achter het Kaspisch gebied, met fantastische transportvoorwaarden via de Herziene Rijnvaartacte van 1861.
De Strijpers zijn werkwillig, spreken niet tegen en zijn niet vies van vuil werk, zoals het bleken en vollen. Elias zorgt voor vele innovaties. Sinds 1874 heet het bedrijf Stoom-Linnen Fabriek Willem III Koning der Nederlanden. In 1875 waren er 135 werknemers in dienst. Joseph Elias was een der eerste leden van de Sociëteit Amicitia, die er vooruitstrevende denkbeelden op na hield. In 1875 hielp hij mee het Eindhovense Departement van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen op te richten, die ten doel had om niet-confessioneel onderwijs te bevorderen. Hij moet ook wel, want de pastoors in Kempenland moeten Elias niet.
'Pastoors moeten Joden niet'
Elias laat zijn stoommachines ook op kerkelijke feestdagen dóórrazen. Zijn die dingen immers op stoom - en dat betekent dagen vóórstoken - dan laat hij doorpezen. Dat vindt pastoor Petrus Maas van de Strijpse Trudokerk niet goed. En verder hebben de Joden Christus vermoord. Dat staat in de Bijbel en de Kerk van Rome bidt op Goede Vrijdag nadrukkelijk dat God de blinddoek van de ogen der Joden nu eindelijk eens moet afrukken. Want het gerechte bloed is al op hun kindskinderen gewroken en nóg zijn de Joden hardnekkig. De pastoor zingt het bij de Kruisaanbidding tegen de deemstering plechtig voor en vermaant dat het gelovig volk dan géén Amen! ten beste mag geven. Het is een mooi gebed, dat vibrerend met basstem gezongen moet worden.
De ontrolling van de spoorwegen
Maar Maas kan wat Elias betreft doodvallen. Hij heeft het Rijk mee en dat wil juist in deze jaren de zuiderspoorweg aanleggen die over de Moerdijk Noord-Brabant moet ontsluiten met Ruhrgebied, de exploitatie in principe onder staatssupervisie overlatend aan particulieren. Is het mogelijk, dan zoveel mogelijk op de hoofdlijnen zijlijnen aanleggen in beheer bij particulieren, zodat maximaal rendement wordt geboekt.
Deze zijlijnen op normaalspoorbreedte moeten dan aansluiten op buurtspoorwegen, ook weer op particuliere vennootschappelijke basis. Het kan allemaal op een koopje, want de aanleg wordt betaald uit de baten van de Indische Archipel. De Javanen betalen het gelag. Zo komt ook het traject van het Eindhovens Bels Lijntje voor een habbekrats tot stand, met verdere goedkope exploitaties ten laste van buitenlands kapitaal. Het gaat bijna door de achtertuin van de eerdergenoemde zusters Reparatricen, maar dat weten die stakkers dan nog niet.
Zoals ook niemand kan voorzien wat dat Belse Lijntje nog voor drama’s gaat ontsluiten tot in de Borinage toe. Het Lijntje blijkt ook militair-strategisch ongedachte perspectieven te openen. Dat zal pas aan de dag komen als de wereldkrijg losbarst die we nu Eerste Wereldoorlog noemen. Die zien velen dan al aankomen, maar niet wat deze voor Europa gaat impliceren. Het rommelt wel, maar dat onweer, dat waait wel over, zal je zien. Bels Lijntje of niet. maar het kan verkeren, heren, dat wist Greshoff reeds. Lees zijn gedicht Liefdesverklaring:
Ik houd zo van die donkre burgerheren
Die langzaam wandlen over 't Velperplein
In deze koele winterzonneschijn:
De dominee, de dokter, de notaris
En 't klerkje dat vandaag wat vroeger klaar is.
Maar 't kan verkeren.