Feest! Het 1e bataljon van het 6e Regiment Infanterietroepen (I-6 R.I.) bestaat op 10 april 1946 één jaar. Dat wordt opgeluisterd met een plechtige mis in de Sint Jan (met hoornblazers en trommelslagers), een massale Brabantse koffiemaaltijd, defilé voor het stadhuis van ’s-Hertogenbosch, een voetbalwedstrijd tegen B.V.V. en een cabaretavond in het Casino.
Het bataljon was een van de eerste eenheden van de Binnenlandse Strijdkrachten. Die waren een bundeling van de drie belangrijkste verzetsgroepen, de Raad van Verzet, de Ordedienst en de Landelijke Knokploegen met enkele regionale verzetsgroepen. De vorming had veel voeten in de aarde, omdat het niet de bedoeling was dat de legerofficieren van vóór 1940 automatisch de hogere posities zouden innemen. Er moest uitdrukkelijk ook ruimte komen voor de burgers die in het verzet hun sporen hadden verdiend. Ook in Den Bosch werd dat gevecht gevoerd.
De Binnenlandse Strijdkrachten zouden na de bevrijding van heel Nederland nog slechts drie maanden actief zijn en werden in augustus 1945 opgeheven. Het bataljon werd onderdeel van het reguliere Nederlandse leger.
Op het net gerestaureerde bordes staat een half leger aan functionarissen. Vooraan staat saluerend generaal-majoor ir. M. Tans, sinds januari territoriaal bevelhebber Nederland. In 1940 was hij als artillerist actief betrokken bij de verdediging van vliegveld Ypenburg. Daarna runde hij in het krijgsgevangenkamp een succesvolle kapperszaak met zes Russen als inzepers.
Rechts naast Tans: minister van oorlog mr. Jo Meynen, als verzetsman actief in de opvang van geallieerde piloten.
Links naast Tans: wnd-commissaris van de koningin in Noord-Brabant J.Th.M. Smits van Oyen. Hij was onder meer bestuurslid van de PNEM en zat in Buchenwald.
Links naast Smits: kolonel A.C. de Ruyter van Steveninck, oud-commandant van de Prinses Irene Brigade die aan de invasie van Normandië deelnam en in september 1944 bij Valkenswaard de Nederlandse grens overstak.
De overige functionarissen zijn (nog) niet bekend.
B.V.V. won de wedstrijd met 2-1.
Wrijving
De oprichting van het bataljon is niet zonder slag of stoot gegaan. Het zijn nu eenmaal verwarrende tijden. De plaatselijk commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten is reserve-kapitein J.(Jan) B.P.M. de Swart, industrieel en woonachtig in de Enckevortstraat. Hij heeft tijdens de oorlog in het Bossche verzet een goede reputatie verworven. Dat is niet eenvoudig, want het verzet is in de hoofdstad van Noord-Brabant zwak ontwikkeld. Een mogelijke verklaring is het ontbreken van een sterke industriële sector. Daarvoor moet je eerder in Eindhoven, Tilburg of Oss zijn.
De Swart heeft samen met zijn vertrouweling D.N. Gielen een ondergrondse ploeg van zo’n driehonderd mensen geformeerd. In ’s-Hertogenbosch heeft vrijwel niemand zich voor krijgsgevangenschap gemeld, claimt De Swart. Daarom zijn er veel onderduikadressen nodig en voedselbonnen en geld.
Reeds begin 1944 hoort De Swart via-via dat majoor J. de Bie gewestelijk commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten zal worden. Aldus het rapport dat De Swart op 11 december 1944 inlevert bij kapitein A. Boekkooi, die verbonden is aan de staf van prins Bernhard. De prins zal pas twee weken later in Breda zijn bivak opslaan.
De benoeming van De Bie veroorzaakt in het Bossche verzet danige onrust. De Bie heeft zich in verzetskringen niet bijster gemanifesteerd. Het lukt De Swart nauwelijks om contact met De Bie te leggen, die vaak in Oss is. Ook de koeriers die tussen bevrijd en bezet gebied pendelen, krijgen geen contact met De Bie.
Reserve-kapitein C.J. Gudde is door De Bie het plaatselijk commando aangeboden. De functie van De Swart dus. Gudde krijgt de instructie dat hij niets hoeft te doen tot het Uur 0. Pas als prins Bernhard zijn strijdkrachten oproept tot actief verzet moet hij in actie komen.
De illegalen zijn woedend, omdat Gudde tijdens de oorlog niets zou hebben gedaan. De manoeuvres rond De Bie schieten De Swart en zijn staf volledig in het verkeerde keelgat.
Gekibbel
nr. 935-0946. Publiek domein)
De affaire in Den Bosch is mede aanleiding voor de geallieerden om aan de bel te trekken. November 1944 stuurt SHAEF, het Europese hoofdkwartier van de geallieerden troepen, een telegram naar Nederland met het verzoek het onderling gekibbel te staken.
Ook de strijd om vervoer en energie, twee cruciale en schaarse benodigdheden, is een bron van onvrede. Op 21 november 1944, nog geen maand na de bevrijding van ’s-Hertogenbosch, heeft de provinciaal militair commissaris van het Militair Gezag, Ridder De van der Schueren, de BBA-garage aan het Hinthamereind gevorderd. Auto’s, motoren, onderdelen en brandstoffen staan ten dienste van de essentiële behoeften van de bevolking. Zo komen er 11 Oldsmobile vrachtauto’s en 1 DKW-personenauto ter beschikking van de Godshuizen, die de zorg voor 7.000 patiënten in 14 instellingen in de wijde omtrek leveren. De chef van de garage zou nogal vrijpostig met het gebruik van de auto’s en benzine zijn omgesprongen, ook ten behoeve van kennissen.
Een en ander leidt tot grote wrijving. Als De Swart via zijn ondergeschikte, M. van de Bouwhuyzen, hoofd afdeling vervoer van het plaatselijk commando, hoort over de gang van zaken in de BBA-garage ontslaat hij de chef op staande voet. Dat is buiten de waard gerekend in de persoon van gewestelijk commandant De Bie, die de chef handhaaft, onder toezegging van politieonderzoek.
Er zijn ook allerlei onenigheden over competenties: wat mogen de troepen en wat mag het gezag? Aandoenlijk is de clash bij Sluis 0 bij de Hekellaan, die de invalspoort voor de bevrijders bleek. Het sectiehoofd PTT van het Militair Gezag mag de sluis niet oversteken van de bewaker van de Binnenlandse Strijdkrachten. De PTT-man is ook verbolgen over de toon waarop dit gebeurde.
23 november 1944 is een merkwaardige dag. Prins Bernhard verhuist met zijn staf van Brussel naar Breda. De kust lijkt veilig. Diezelfde dag explodeert de situatie in ’s-Hertogenbosch tijdens een onderhoud tussen De Swart en De Bie. Er gaan verwijten over en weer en Jan de Swart biedt zijn ontslag aan.
Nu zijn de rapen gaar. Een dag later bieden de adjudant van De Swart, C. van Lanschot, en de chef staf, W.A. van Asperen ook hun ontslag in, gevolgd door de rest van de stafleden.
Op het hoofdkwartier in Breda heeft men intussen wel door dat het niet overal botert tussen de functionarissen van de BS en het Militair Gezag. Op 29 november vaardigt prins Bernhard een oekaze uit, dat civiele en militaire functies van nu af aan niet meer in dezelfde persoon verenigd mogen worden.
Topberaad
Het is tijd voor topberaad. Op 4 december, de dag voor Sinterklaas, komen twintig officieren bijeen in het bureau van het Gewestelijk Commando in Papenhulst 1. De Bie is om onduidelijke redenen afwezig. De commandant van het district ’s-Hertogenbosch, reserve-majoor J.A.A.M Gerritse, spreekt verzoenende woorden. Hij heeft ‘verschillende brieven’ ontvangen met ‘gelijkluidende inhoud’. “Den militairen brengt hij onder het oog, dat een dergelijke collectieve ontslag-aanvrage bedenkelijk veel op muiterij lijkt. Persoonlijk gelooft hij niet, dat muiterij bij de heren in de bedoeling lag.”
Kapitein Boekkooi van het hoofdkwartier in Breda zijn de woorden uit het hart gegrepen. “Er is alleen iets te bereiken, indien men met elkaar praat en samenwerkt en wel geregeld, hetgeen jammer niet gebeurd was, want ware dit het geval geweest, dan zou een en ander niet voorgevallen zijn.”
Na deze stichtelijke woorden komt er allerlei gram op tafel. Men eist rehabilitatie; verzetsmensen laten zich niet zo maar opzij zetten. Boekkooi “heeft alles met belangstelling aangehoord en gelooft de volgende conclusies te kunnen trekken. 1) Kapitein De Swart heeft zeer goed werk verricht. 2) Kapitein De Swart zegt dingen, die hij niet ten volle kan verantwoorden.”
De plaatselijk commandant heeft veel te veel zaken aangepakt, waar hij niets mee te maken had. De samenwerking tussen De Bie en De Swart was totaal zoek.
Het verslag is ongenadig, want het vervolgt: “Een der Heeren van het Plaatselijk Commando ’s-Hertogenbosch wijst er op, dat hen nooit een onderhoud is verleend bij het Militair Gezag.”
Een stoelendans brengt lucht in de situatie. De Swart krijgt eervol ontslag, anderen worden overgeplaatst. Dat proces was toch al gaande, want het is de bedoeling dat de Binnenlandse Strijdkrachten worden opgeheven en geintegreerd in de Nederlandse krijgsmacht.
Per 1 januari 1945 wordt reserve-kapitein E.A.F (Bert) Determeijer benoemd tot gewestelijk commandant van de BS. (Hij is mijn vader). Determeijer was aanwezig bij het topberaad van 4 december. Volgens zijn zeggen werd hij benoemd omdat er zo veel haat en nijd in het verzet was, dat men iemand zocht met meer afstand tot de Bossche situatie. Na het bombardement van Rotterdam is hij in 1940 bedrijfsleider bij de winkel A. Meijring op de Schapenmarkt geworden en getrouwd met de dochter van de eigenaar. Maar kennelijk behoort hij nog niet tot de Bossche incrowd.
Rust
Klaarblijkelijk brengt hij rust in de tent, want de dossiers in het Nationaal Archief leveren daarna geen spektakel meer. Er zijn nog allerlei praktische zaken. Zoals een order aan alle eenheden in de Meijerij om geen Duitse geweren meer te gebruiken, omdat die bij gebruik kunnen ontploffen. Er moeten wachtposten komen bij kazernes, maar ook bij de benzine- en olievoorraden aan de Veemarktkade. Zoals gebleken een gevoelige sector.
Begin maart stuurt hij een brief aan de Engelse troepen met het verzoek om accommodatie vrij te maken voor de 155 manschappen van het nieuwe bataljon I-6 R.I. Ze komen uit allerlei delen van Zuid-Nederland. Eind mei kunnen zij terecht in de Frederik Hendrik kazerne in Vught. Determeijer heeft dan al afscheid genomen van de zestien BS-commandanten in het gewest. De klus zit erop. Augustus 1945 worden de Binnenlandse Strijdkrachten opgeheven, zoals was afgesproken.
Op 18 juni 1945 komt Determeijer met de officieren van het bataljon I-6 R.I. bijeen in de villa De Braacken in Vught voor hun beëdiging. Het levert een idyllisch plaatje op.
Elders in Vught speelt intussen de rauwe werkelijkheid. Op 9 mei 1945 is Anton Meijer op zijn dooie akkertje uit kamp Vught ontsnapt. De leider van het Nationaal, voorheen Zwart Front was jaren lang in het Zuiden de katholieke concurrent van de NSB van Anton Mussert. Met behulp van elementen van de Binnenlandse Strijdkrachten lukt het hem meer dan een jaar uit handen van justitie te blijven. Maar dat vormde natuurlijk geen enkele reden om het eenjarig bestaan van bataljon I-6 R.I. niet uitbundig te vieren
Bronnen
Nationaal Archief 2.13.208 Collectieve Archiefbescheiden van Ordedienst, Binnenlandse Strijdkrachten, Militair Gezag, en andere organisaties, gevormd door Bureau Registratie en Informatie Ontslagen Personeel (BRIOP). Inv nrs 5563, 5564, 5570, 5596, 5674.
Nationaal Instituut voor Militaire Historie. Koen Monnickendam en Hanneke Takken: De oprichting van de Binnenlandse Strijdkrachten. NIMH.nl
De Binnenlandse Strijdkrachten. ’s-Gravenhage 1972
Hans Schippers, Zwart en Nationaal Front, Amsterdam (IISG) 1986