De aanwezigheid van deze zweefmolen op de Borgvlietse Jaarmarkt op zondag 3 juli 2022 doet mij herinneren aan de jaarlijkse kermis op het dorp Nieuw-Borgvliet in mijn jonge jaren. De kermis draagt de naam Potjeskermis. Op zondag 6 juli 2025 wordt de jaarmarkt voor de dertiende keer gehouden.
De potjeskermis krijgt aandacht in een fraai artikel van Cees Vanwesenbeeck in De Waterschans, tijdschrift van de Geschiedkundige Kring, van december 1991. Mijn oud-tekenleraar Fons Gieles reageert daarop in de volgende editie van het blad met een nadere uitleg over de herkomst van de Potjeskermis.
Naar aanleiding van een, overigens vergeefse, oproep op Facebook voor foto’s van de Potjeskermis op Nieuw-Borgvliet, reageert kermisexplotante Pietje van Haperen als volgt: “Mijn opa Piet Janvier samen met mijn vader Frank van Haperen hebben hier de kermis jaren gemaakt. En de markt via Jan Bouterse, goede samenwerking.” Opsteller kent Jan Bouterse persoonlijk dus de samenwerking kan niet anders dan goed zijn geweest. Dan terug naar de Potjeskermis.
Dit artikel bestaat uit drie delen. In deel 1 een veronderstelling van het ontstaan van de Potjeskermis in Bergen op Zoom. In deel 2 de Potjeskermis op de Antwerpsestraatweg nabij de Stalenbrug en in deel 3 de Potjeskermis op het dorp Nieuw-Borgvliet.
De Potjeskermis en de Gertrudiskapel en Oud-Borgvliet
In zijn uitleg gaat Fons Gieles uit van een artikel van de heer Juten in dagblad De Avondster in 1929. De kern is dat op 17 maart de feestdag van Sint Gertrudis, beschermheilige van Borgvliet en Bergen op Zoom, werd gegaan naar de Gertrudiskapel en -bron. Voor het meenemen van bronwater werden potjes gebruikt en een kermisdrukte ontwikkelde zich bij de bron en op het dorp (Oud-)Borgvliet, aldus Juten. Volgens archivaris Korneel Slootmans, in Jaarboek 21 van 1961 van De Ghulden Roos te Roosendaal, zou de Gertrudiskapel reeds in 1400 hebben bestaan.
Maar, zo vervolgt Korneel: “De kapel was echter voornamelijk een bedevaartsoord geworden voor de landbouwende bevolking van Borgvlieten omgeving, speciaal op 17 maart wanneer de feestdag van de heilige abdis van Nijvel (Sint Gertrudis) werd gevierd, wier voorspraak werd ingeroepen ter bescherming van gewas en oogst tegen ongedierte als muizen en ratten” De stad Bergen op Zoom kent al in de 13e eeuw pottenbakkers, maar volgens Gerrit Groeneweg in zijn boek Bergs aardewerk kent ook (Oud-)Borgvliet in ieder geval sedert begin zestiende eeuw (1500-1525) één of meerdere pottenbakkers.
De Potjeskermis te Zwolle
Op de website Delpher laten de rubrieken 'kranten' en 'externe kranten' vrijwel uitsluitend berichten zien over de Potjeskermis te Zwolle en Bergen op Zoom. De berichtgeving over de Zwolse kermis geeft een fraai beeld over de historie van die kermis. Dus toch maar even met Zwolle beginnen. De Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant van 16 mei 1878 bevat een kernachtig artikel over herkomst en ontwikkeling van die Potjeskermis:
Omdat april de grasmaand wordt genoemd, zal de grasbotertijd zijn in die maand, zijnde ook de periode waarin het Paasfeest met als vroegst mogelijke, maar sporadische, datum 22 maart (bijvoorbeeld in 1818, maar komt pas weer in 2285).
Over de oorsprong van de kermis in Zwolle bericht ook de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant van 8 juli 1889. In 1377 wordt een godshuis voor leprozen gesticht. Twee jaar later (13 oktober 1379 volgens een andere bron) wordt de daarbij gebouwde kapel plechtig ingewijd en aan die inwijdingsdag dankt de Potjeskermis haar oorsprong. Verderop zal blijken dat de kermis worden gehouden de derde week na Pasen. Maar het blijft niet bij potjes en pannetjes. De Arnhemsche courant van 21 april 1875 geeft een beeld van de omvang van de Potjeskermis in Zwolle:
De beschrijving komt vergelijkbaar terug in het genoemde artikel van Cees Vanwesenbeeck. Maar op 8 augustus 1879 meldt de Schiedamsche Courant dat de zogenaamde Potjeskermis bij algemene stemmen door de gemeenteraad van Zwolle is afgeschaft. Maar dezelfde krant bericht op 19 april 1880:
Hoe het in Zwolle verder gaat, is niet onderzocht.
Ontstane twijfel door het vorenstaande
Lezende het vorenstaande, is bij opsteller wel twijfel ontstaan over de herkomst van de Potjeskermis in Bergen op Zoom. De twijfel ontstaat over de zienswijze van de heer Juten. Dit kijkende naar het verhaal van Slootmans in 1961, de koudere, langere winters in die periode en naar Zwolle waar in potten grasboter zal worden gedaan. Uiteindelijk ligt (Oud-)Borgvliet in een groot buitengebied met akkers, heide en grasland en zijn potten voorhanden in Bergen op Zoom en (Oud-)Borgvliet. Kortom, opsteller denkt aan een parallel met Zwolle.