Een opstandige beweging wordt nu door de Brabantse adel in het leven geroepen.
De aanstokingen der Brabantse adel
Met drank, omkoop, allerlei beloften van komende banen, ideologische verhalen over een betere wereld – die mede zal komen als men het pausschap zal afzweren en dus de Spaanse koning – maar ook door afpersing en afdreiging, want velen horen tot het personeelbestand van drie leidinggevende graven, die weinig te verwachten hebben van de komende reorganisatie die Brussel en Madrid staatkundig beogen.
Daarbij gaat het immers om centralisatie en om nieuwe ambtelijke bovenlagen die moeten gaan aansturen op een koninklijk gezag dat zich direct gaat manifesteren aan het lagere volk. Via nieuwe belastingheffingen zonder provisies, waarbij de bevoegdheid tot innen ook niet verpacht kan worden aan de adel. Dat kán de doodssteek betekenen voor deze adel. Deze organiseert daarom steeds weer lokale oproertjes. Deze doen zich vanaf 1566 stelselmatig ook in Brabant voor, waar volksmenners gelicht worden die voor zichzelf nieuwe banen in het verschiet zien. Hebben ze die eenmaal, dan zullen zij een bewind gaan uitoefenen waarbij het oude, uit de Habsburgse bedeling, verbleek.
Drie graven
De drie graven – Nassau, Egmond en Horne — en hun grafelijke collegae uit Vlaanderen stookten vooral via pamfletten, kermisfeesten, demonstraties over een nieuwe godsdienst - de “secte Lutherane” - die veel rechtvaardiger en socialer zou zijn een volksvuurtje op dat steeds weer kundig aangewakkerd werd tussen 1540 en 1560 tegen het wettig centraal gezag. Dat te Brussel, vanwege de Bourgondiërs uitgeoefend. Er zat stelselmatigheid achter. Achteraf goed te ontwaren: het ging steeds weer om dezelfde kreten, pamfletten, toespraken in hetzelfde jargon, dezelfde beloften en ook dezelfde volksprofeten die er kennelijk een broodwinning aan hadden.
Zij deelden den volke steeds weer mede dat dat gezag ter uitvoering van de decreten van Trente een politiestaat wilde vestigen via de introductie van een Spaanse en een pauselijke inquisitie. De beambten daarvan zouden gewetens- en godsdienstvrijheid, traditioneel in de Lage Landen gekoesterd, en het private huisrecht alsmede de vrijdom van vereniging opzijzetten. Onder aanvoering van een vent als Sonnius. Die had, terecht, op dat punt een beroerde reputatie. Dat had hij te wijten aan zijn gestook tegen de ongelukkige Angelus Merula. Dat was een pastoor te Heenvliet bij Brielle op het Zuid-Hollandse eiland Voorne. Die had, theologisch weinig doorlegd eigenlijk een onnozele hals maar tóch een pastoor door protectie, vanaf de kansel enkele leerstellige stommiteiten verkondigd. Sonnius wilde bloed zien. Om bij Philips een wit voetje te halen ging hij letterlijk over lijken, zoals menig modern manager.
De zaak Merula als aanleiding
Deze zaak tegen Merula wordt nu ook in Brabant uit de kast gehaald. Om te illustreren wat de Hoge Heren in Brussel allemaal van plan zijn als ze niet tegengehouden worden. Uitvoerig komen volksopruiers vertellen wat Merula tegen de sacramenten heeft en waarom, wat hij tegen processies en aflaten heeft en waarom hij niet gelooft dat in de hostie fysiek het lichaam van Christus kan indalen bij de consecratie.
Maar hun toehoorders kunnen niet lezen en schrijven. Ze hebben wel verschrikkelijke honger en hebben de pest over de Luikse tienden. Wat kan hen die Merula schelen? Uit Zuid-Holland? Ze willen vrijstelling van belastingen en ondersteuning bij de akkerbouw, mede door afwateringstelsels, want het regent maar steeds oude wijven op klompen. Merula? Die heeft toch niets te maken met muizen- en rattenplagen, dat is toch geen tovenaar?
De nieuwere fiscaliteiten
Sonnius bracht hem op de brandstapel, maar voordat de beul de vlam erin had kunnen werpen stierf Merula aan een hartverlamming. Het geval kreeg brede aandacht in de geruchtenstroom over wat Madrid allemaal van plan was. Nassau wist er wel weg mee. Want als Sonnius niet op de kathedra kwam, was er voorlopig een blokkade in de tegelijkertijd voorziene uitvoering van de centralistische belastingplannen. Nassau wist: zijn de nieuwe fiscale tarieven en boxen ingevoerd, dan komen Henk en Ingrid erachter dat zij erop vooruitgaan. Dan kan ik ze niet meer tegenhouden.
Maar dan kan ik mijn bastaarden ook niet meer lozen op ambten sine cura. Dan zijn er geen capaciteits- en kwaliteitsmanagers meer nodig met prettige salarisschalen. Sinecures, pretbanen. Sonnius had geen voeling met het volk. Als topambtenaar leefde hij in een ondoordringbare bubbel. Hij wist niets van misoogsten, regenval en muizenplagen. Hij werd in 1559 benoemd. Maar in Den Bosch gooiden ze onmiddellijk de stadspoorten dicht. Sonnius kwam er niet in. Hij moest na maanden soebatten uitwijken naar de Donjon bij Geldrop, want ook in de Kempen werd hij bedreigd.
De Eindhovense Augustijnen
In Eindhoven waren nogal wat monniken uit het Augustijnerklooster “Mariënhage” vóór politieke hervormingen. Ze pleitten opstand. Ze gebruikten onbegrijpelijke taal, die wees op grote geleerdheid. Maar ze zeiden ook dat de nieuwe inspecteurs, de bisschoppen, de mensen brodeloos kwamen maken, nog erger, dan nú het geval was. Omdat deze bisschoppen natuurlijk weer mooie paleizen wilden en een hofhouding: dat moest immers ergens van betaald worden. Dat gingen de Kempenlanders dus bezuren en dat rekenden de paters dan voor op de marktdagen.
Het kwam goed uit dat er een nieuwe duiding van de Heilsgeschiedenis buiten de kerk om beschikbaar was, die inhield dat een volk zijn vorst niet hoefde te gehoorzamen als hij een tiran was. En ook dat kwam Nassau en Horne goed uit. Eindhoven werd een centrum van revolte, schandalen, ook van ontuchtige aard, aanslagen tegen het gezag en de regeringsvorm. Brussel stuurde een regeringscommissaris onder gewapende escorte. Hij bericht in de Latijnse termen in hoofde van deze blog, dat het in Eindhoven niet pluis is. Brussel stuurt nu troepen. Die worden gelegerd in de randgemeenten van de opstandige stad.
De legeringen en inkwartieringen te Strijp
Waaronder Strijp. Dat komt klagen aan de Rechtestraat bij het stadhuis. Want iedere boerderij is nu een soort plattelandsbordeel. Uitvalsbases voor deze miliciens die natuurlijk weer hun soldij niet op tijd krijgen. Ze verenigen zich integendeel met de plattelandsbenden die de Geldersen achtergelaten hebben op de Campina-heidevlakten. En ze verramponeren alles: nieuwe verbeurdverklaringen, inbeslagnemingen, onttrekkingen aan het verkeer, gijzelingen. Geen mens is veilig. Brussel hoort van de verslagen van de Strijpse burgemeester Jan Peterszoon.
Die verklaart in 1565 dat deze regeringssoldaten gemene zaak maken met de Gelderse kwanten. Maar zitten daar nu juist geen oproerige protestanten onder? Die een nieuwe leer hebben opgedaan in hun verdomde Duitse hertogdom? In Duitsland heeft een zekere Maarten Luther gepreekt tegen het katholicisme en dat is hetzelfde als opruien tegen het rechtmatige regeringsgezag vanwege de Roomse keizer.
Dus, als men het op de Brusselse kanselarij goed begrijpt: de Strijpenaren herbergen dat soort oproerlingen en wagen het nog om te komen klagen? De zweep erover!
Brussel spreekt van dertig Gelderse huurlingen, maar dat zijn er vast méér. Daar moet tegen opgetreden worden. En dus gaat er nu een eskadron zware ruiterij heen. Dat ingekwartierd moet worden en verzorgd, met paarden, lastdieren en bedienden. Door Strijp. Het heeft geen keus. Als daarna in 1566 te Eindhoven in de Sint Katrien alle beelden worden stukgeslagen en zelfs een wonderdoend Mariabeeld in de Dommel wordt gegooid, heet het dat dat stellig werk is van de te Strijp verstopte Gelderse raddraaiers. De vlam erin, de burgervader gegijzeld en een extra aanslag opgelegd. Dat zou die stripenaren leren.
Lees hier verder in Oud Strijp (10): Strijper doodsnood.
Ga hier terug naar Oud Strijp (8): Intrigerende bureaucraten in het Kempische.