De wapenstilstand van 11 november 1918 was een ingewikkelde improvisatie van de Fransen.
De terugtrekking van het Duitse Veldleger bij de wapenstilstand 1918
Hun generalissimus Foch had geheel onverwacht van premier Georges Clemenceau de opdracht gekregen om van de Duitsers een verzoek in ontvangst te nemen tot wapenstrekking. Daar keek Foch van op. Hij had eerder uitvoerig rapport gedaan aan de westelijk geallieerden. Foch had vastgesteld dat de Duitsers zich massaal ordelijk terugtrokken. Ze hadden daaarbij kennelijk een strategisch plan. Foch stelde vast dat de Duitse legers in gesloten gelederen elastisch terugtrokken in een flauwe zwaai noordoostwaarts.
Ze koersten kennelijk af op nieuwe pas gedolven loopgravenstelsels die hun frontlinies aanmerkelijk verkortten boven de Scheldemonding naar de zee. Het was al weken aan de gang. De terugtrekking werd vakkundig voor de geallieerden afgeschermd door stelselmatig aanvallende stoottroepen van geharde veteranen met de nieuwste wapenen - zoals vlammenwerpers - en artilleriebarrages.
Foch dacht dat de Duitsers nu hun winter-afwachtingsopstellingen gingen betrekken die voorzagen in betonnen vloeren en wanden en weer eindeloze prikkeldraadschermen. Foch sprak van een Siegfriedlinie. Hij meende dat ze de linker Rijnoevers wellicht niet zouden verlaten en in de lente weer zouden starten met zware offensieven. Van paniek bij de Duitse militairen was volgens hem geen sprake.
Maar wel bij het Franse veldleger. Daar waren de infanteristen uitgeput, moedeloos en op de rand van muiterij. Foch kon het horen, proeven en voelen. Hij begreep niet hoe Clemenceau wist van dat verzoek. Dat kon hij ook niet weten, want het was gedaan via de Eiffeltoren-radio-installatie die geheim was, maar die dat verzoek vanwege het Grote Duitse Hoofdkwartier in het Belgische Spa opgevangen had. Clemenceau gaf Foch op dat hij de Duitsers nu een schema voor de terugtrekking zou moeten opleggen waarbij hun marsroutes steeds dagelijks door Parijs opgegeven zou zijn, met legerings- en wisselplaatsen waar ze hun wapens zouden moeten neerleggen voor overname door de nadringende geallieerden.
Foch en Erzberger en het Eindhovens Bels Lijntje
Foch kon het niet geloven. Maar het bleek juist. Hij ontmoette in een treinwagon van Wagon-Lits/Cook een timide katholieke zwetende dikkerd, Erzberger, die dat schema in ontvangst kwam nemen. De geallieerden wilden vooral de nieuwste gifgasprojectielen en de chemische explosieven alvast aan de Duitsers ontfutselen. De wederzijdse spoorwegen zouden daarbij een rol spelen, wWaarbij dat Eindhovens Bels Lijntje. Het schema was verbluffend gedetailleerd; er moest ook van Duitse zijde zwaar gelekt zijn. Bij de Fransen was ontstellende voorkennis voorhanden, óók over de tactiek van de verschroeide aarde die de Duitsers in Noord-Frankrijk en de Borinage dachten toe te passen.
Ze zouden alle mijngangen, liftschachten en aandrijfmechanismen onder water zetten, de akkers volledig vergiftigen, de infrastructuursystemen ondermijnen – de sluizen, sassen, overlaten, de rangeerterreinen, de seinstelsels, telegraaf- en telefoonverbindingen, de ziekenhuizen en zorggestichten – en verder ook stedelijk de nutsinstellingen verlammen op zodanige schaal dat flakkerende volksziektenwaartegen geen medicament gewassen was zich zouden verspreiden.
De chemische middelen, waarbij het Kaiser Wilhelminstituut onder leiding van de beruchte gaschemicus Fritz Haber een nefaste rol speelde, waren al bijeengebracht. Foch moest die Erzberger geen kans geven dat alles toch in gang te doen zetten terwijl onderhandeld werd. De Duitsers bleken desperaat. Zij geen gelukkige overwinnaars, dan niemand gelukkig. Een soort Götterdämmerung was strategisch in voorbereiding. Niemand bij de Angelsaksen wist er nog van. Haast was geboden. Haber was al bezig dat duivelswerk voor te bereiden. Geheimhouding was plicht. Geen paniek onder de burgerbevolking in het etappegebied dat nu ook de zone van terugtrekkingen zou zijn.
'Reichskanzler Schluss'
Zo kwam het dat de wapenstilstandsonderhandelingen eigenlijk staccato gedicteerd werden door Foch. Foch sprak als echte Fransoos natuurlijk geen Duits of Engels. Hij was arrogant tot op het bot en had de charme van een halfdode schelvis. Erzberger sprak schoolfrans uit het eerste deeltje Dubois voor de MULO. Foch en Erzberger kwamen erachter dat ze beide katholieke misdienaars waren geweest en het daarin tot acoliet hadden gebracht. Ze konden dus kerk-Latijn uitwisselen, maar daarin konden ze de geweldig technische uitdrukkingen die het terugtrekkingsschema markeerden natuurlijk niet kwijt.
Erzberger bleek op van de zenuwen. Hij moest steeds opnieuw met Berlijn bellen vanuit die slaapwagon van Lits/Cook, die daarop ook niet berekend bleek en dus legden de Franse genisten een lijn aan zodat Parijs kon afluisteren en Foch nieuwe instructies kon dicteren. Het bleek tot verbazing van iedereen in Berlijn een chaos te zijn. Een revolutie was gaande; burgeroorlog dreigde, aldus een overspannen raadadviseur in Berlijn. Een topambtenaar die steeds maar de Rijkskanselier niet kon vinden die Erzberger moest opgeven hoe te reageren.
Er kwamen steeds meer in het Duits gestelde ijltelegrammen binnen bij de Lits-wagon, doorgegeven via de Oberster Heeresleitung in Spa. De kanselier was niet alleen niet te vinden, maar hij bleek ook een totaal onbekende te zijn, zodat Foch argwanend werd. Was Erzberger wel gemachtigd? Was er nog wel een regering aan Duitse zijde? Een telegram had als einde: “REICHSKANZLER SCHLUSS”. Foch wilde nu eerst weten wie die 'Schluss' nu weer was. Hij had de afgelopen maanden met zekere Michaëlis als rijkskanselier te maken gehad daarna Von Hertling, vervolgens Von Baden en nu kennelijk Schluss. Maar wie was dat dan? Kende Erzberger die vent dan persoonlijk? De heren hebben verbijsterd staan keffen tegen elkaar, totdat Erzberger begreep dat Foch dacht dat Schluss een eigennaam was. Terwijl Berlijn “einde” of “stop” bedoelde. De kanselier bleek de totaal onbekende zadelmaker Friedrich Ebert te zijn.
De explosies te Hamont
Het uitvoeringsarrangement voor de overdracht van munitie, ontplofbare en ontvlambare stoffen, wapens, zware kanonnen, vuurleidingssystemen en affuiten werd zo ingewikkeld dat Foch en Erzberger het overlieten aan lagere staven van experts uit hun legers. Deze arrangementen werden steeds meer verlengd en werden ook steeds, omdat ze werden geredigeerd door spreekwoordelijke nerds, voor de spoorweglui die ze moesten uitvoeren onbegrijpelijker. Een chemicus of ballisticus kan nooit in Nijntjestaal uitleggen hoe gevaarlijk een lading is, hoe ze daarom behandeld moet worden, welke bijzondere omstandigheden bij langdurige stilstand in acht genomen moet worden en welke temperatuurswisselingen vermeden moeten worden - en vooral wanneer niet verladen mag worden in gebieden met een hoge bevolkingsconcentratie.
Vaak weten de vervoerders niet wat ze vervoeren en welke risico’s ze nemen bij opslag of wanverzorging. Dat was destijds zeker het geval, want Duitsland bediende zich in deze fase echt van strijdmethodes die bij iedere oorlogvoering toen al verboden waren. Het Landoorlogreglement 1907 verbood al heel wat chemische strijdmiddelen, ook die welke niet per se toxisch van samenstelling waren maar dat bij wanverzorging konden worden. Duitsland wilde niet weten dat het die middelen al op grote placht te gebruiken.
Troepencommandanten wisten er niet van, alleen bij de hogere legerleiding is het bekend. Zo rangeerden Belgische spoorbeambten zonder het te weten keurig volgens schema geconcentreerde hellekrachten naar de enorme rangeeremplacementen bij Budel/Schoot en Hamont. De burgerbevolking werd eigenlijk daar gegijzeld door de Duitse Hogere Legerleiding die niets wilde loslaten over haar voorbereidingen die ze getroffen had om alsnog een Napoleontische eindoverwinning te scoren.
Een voorbeeldeloze ramp nog steeds niet in kaart gebracht
De Ramp van Hamont kon zo een voorbeeldeloze munitieramp worden bij de Belgische plaats Hamont op 18 november 1918, enkele dagen na de Wapenstilstand van de Eerste Wereldoorlog. Een Duitse munitietrein ontplofte, met een groot aantal doden tot gevolg. Hoeveel precies is niet bekend en ook niet waaraan en hoe ze stierven. De Duitsers hebben nooit toegegeven wat de treinen vervoerden en zeker nadat de Vrede een enorme publieke degradatie bleek van hun zieltogend Rijk, werkten ze nergens meer aan mee.
In november 1918 vormden terugtrekkende Duitse troepen een lange colonne treinstellen, die in het station van Hamont tot stilstand kwam omdat de doorgang door Nederland versperd werd. De dodelijke Draad was er nog en de Duitsers hadden van Parijs nog steeds geen instructies gekregen hoe te dien aanzien te handelen. Nederland was bij de wapenstilstand geen partij. Op dat moment had het de handen vol aan het handhaven van de volstrekte neutraliteit en dat betekende: geen Duitsers toelaten op Nederlands grondgebied. Dus de hekken bij Achel dicht laten, de stroomspanning erop. Eerst Den Haag vragen wat te doen.
Dat Den Haag was op dat moment alleen bereden door de angst alsnog in de wereldkrijg betrokken te raken. Het leek alsnog meegesleurd te worden in deze waanzin. Ook al omdat de Duitse Keizer als asielzoeker tot Nederland was toegelaten. Hij was een prins van Oranje, familie van Wilhelmina. Zie je wel dat de Nederlanders altijd al pro-Duits waren! We zullen ze krijgen, werd gedacht. Toch werden er, net als in augustust 1914, op particulier initiatief aanstonds patiënten vervoerd naar Eindhoven, alweer via dat Bels Lijntje.
Medische raadsels te Eindhoven via het Bels Lijntje
Op 18 november om 11 uur 's avonds vonden er dus op de rangeeremplacementen bij Hamont - die enorm waren en erg ingewikkeld - enkele zeer zware explosies plaats door de eerdergenoemde ontploffing van een munitietrein. Enkele theorieën over de oorzaak zijn plunderingen door Nederlandse soldaten, ondermijning of opzettelijke ontploffing. Waarschijnlijk waren het twee Belgische schoffies die brandstoffen aan het sprokkelen waren in openstaande goederenwagons om thuis de kachel te kunnen doen branden. Een grote vuurzee ontwikkelde zich rond het station, waar ook enkele hospitaaltreinstellen stonden met gewonde Duitse soldaten die geen kant op konden. De schade in de stad was eveneens zeer groot, maar voor zover wij nu weten, vielen er geen doden onder de lokale bevolking.
We weten wel dat te Eindhoven ineens weer de vreemdste patiënten werden aangeleverd, voor wie de behandeling grote complicaties impliceerden, omdat de syndromen niet konden worden herleid. Door wat voor chemicaliën werden de inderhaast gezwachtelden geteisterd? Het Binnenziekenhuis aan de Vestdijk was niet geëquipeerd en men wist in Den Haag geen bescheid. Maar de gemartelden van diverse denominaties en herkomst bleven binnenkomen via dat Lijntje dat de Reparatricen aan de Willemstraat op den duur zo dierbaar was. Doch lopen we nog niet op die zaken vooruit. Het drama van het Lijntje duurt nog voort in deze verhaallijn.