Reeds eerder heeft de schrijver zich in de molenwereld op Borgvliet, nu Bergen op Zoom verdiept. Onderzoeker Hans Jordans brengt hem aan de hand van deze advertentie in het Bergen op Zoomse nieuws- en advertentieblad van vrijdag 1 mei 1857 terug in de molenwereld.
Wie is de weduwe Staps in de advertentie?
De registers van de burgerlijke stand in het West Brabants Archief (in het vervolg aangeduid met WBA) brengen snel duidelijkheid. Haar eigen naam is Anna Cornelia de Bruijn. Zij is gedoopt op 29 december 1780 in Halsteren als dochter van een bierbrouwer en overlijdt op 12 maart 1875 in Bergen op Zoom. Zij komt in 1816 naar Bergen op Zoom vanuit Halsteren. Op 26 januari 1818 treedt zij in Bergen op Zoom in het huwelijk met de op 2 januari 1768 in Gastel, Prinsland, gedoopte molenaar Pieter Mouw. Petrus Mouw woont volgens de Wijklijst oktober 1814, Wijk C (Derde wijk), huisnrs. 1-126, als molenaar op huisnummer 85, de watermolen aan de Zuidzijde Haven. Volgens het register woont hij er een half jaar.
Verdere bewoning van en rond de watermolen
Op nummer 87 woont volgens de wijklijst van 1814 sedert een half jaar molenaarsknecht C. Goosen. Deze Cornelius Goosen pacht, aldus een vermelding op de website Geneanet, eerder de twee molens aan de haven van 26 mei 1791 tot 21 juni 1800. Hij wordt opgevolgd door Johannes Loomans, die pacht voor de tijd van zeven jaar. Maar Petrus Mouw heeft Cornelius teruggehaald als knecht. Voor Petrus Mouw woont op nummer 85 meunier, molenaar Gerrit Loomans en nummer 87 garçon meunier, molenaarsjongen Antoine Loomans, blijkens de volkstelling in 1812.
Volgens het bevolkingsregister 1817 woont op nummer 85 molenaar Petrus Mouw sedert 3 jaar, Laurenne van Daalen uit Halsteren sedert 1 jaar en molenaarsknecht Carel Druist sedert 3 maanden. Helaas overlijdt Petrus Mouw op 18 april 1824. In het bevolkingsregister 1825 woont op nummer 84 – de watermolen – de weduwe en dochter van Petrus Mouw, met de meid Adriana Koning en knecht Cornelis Daverveldt. Petrus staat daarom niet meer vermeld in het Wijkregister 1826-1830, deel 3, wijk C.
Anna Cornelia de Bruijn hertrouwt als molenaarster op 23 juli 1827 met de molenaar Wilhelmus, Willem Staps, gedoopt in Teteringen bij Breda op 31 oktober 1800 en, aldus de huwelijksakte, laatst wonende in Heerle bij Wouw. In het Wijkregister 1830-1835, deel 3, 3e wijk (C) staat geregistreerd dat Willem Staps sedert 1828 in Bergen op Zoom woont komende uit Breda en de weduwe woont alhier sedert 1816. Bij de volkstelling in 1830 staat op het zelfde adres als molenaar ingeschreven Antonius Loomans, 42 jaar.
Bij de volkstelling in 1840 wonen op nummer 85 Willem Staps, Anna de Bruijn, de dochter van Petrus Mouw en een zus van Willem Staps. Maar nu even terug in de tijd.
Petrus Mouw en Anna de Bruijn en de oude standerdmolen te Halsteren
In de Koninklijke Courant van 19 december 1809 brengt de rentmeester van Bergen op Zoom, Zuid- en Westkwartier ter kennis de verpachting van vier molens, te weten drie windmolens te Bergen op Zoom, Halsteren en Wouw en een watermolen te Bergen op Zoom.
Volgens het Jaarboek 2006 van de Heemkunde vereniging te Halsteren getiteld Maalderij “De Oude Molen” is de windmolen in Halsteren in gebruik bij Franciskus van Dalen, die is gehuwd met Adriana Mouw. Zij is geboren in 1759 in Prinsenland en gedoopt te Oud en Nieuw Gastel. Petrus Mouw en Anna Mouw hebben dezelfde vader en moeder. Franciscus van Dalen pacht de molen in Halsteren in november 1817 opnieuw voor zeven achtereenvolgende jaren, ingaande januari 1818. Zijn zwager Petrus Mouw staat met een tweede persoon borg voor de pachtsom. Volgens de Bredasche courant op 20 november 1819 is Franciscus nog steeds pachter.
Dan de locatie van de wind- en watermolen in Bergen op Zoom
De situatie rond de wind- en watermolen in Bergen op Zoom was even uitzoeken. Het vertrekpunt vormt de notariële akte van 6 mei 1857. In deze akte verkopen de dochter van Petrus Mouw en haar moeder inmiddels ook weduwe van Willem Staps onroerend goed met kadastraal nummer G 22, zijnde een windgraanmolen en erf met alle dezelfde gaande en draaiende werk, staande en gelegen te Bergen op Zoom op de wal tussen de bastions Gadeliere en Härtel, groot 1 roede. Het betreft de zogenaamde Noordmolen, ook genoemd Glymesmolen, aanbesteed in 1536. De molen is hieronder op de kaart blauw omcirkeld en ligt tussen de bastions Gadelliere (nummer 14) en tegen - Härtel (nummer 13) op een kaart van de vesting van circa 1825, aldus aflevering 14 van de uitgave Bergen op Zoom in kaart en beeld van het WBA.
De Noordmolen in het havengebied is ook gefotografeerd. De foto’s hieronder zijn opgenomen in de beeldbank van het WBA.
Eerder staat een Noordmolen, ook Moutmolen genaamd, op de stadswal in de nabijheid van hoek Minderbroederstraat, Noordsingel. Dit aldus Willem van Ham in zijn boek Straatnamen van Bergen op Zoom. Het gebouw van de watermolen bestaat nog steeds en bevindt zich aan de Zuidzijde Haven tegen de Vissershaven.
Dit verhaal verscheen oorspronkelijk als: Willem Kruf, 'Molenaars op de windmolens en water-, schors- en oliemolen nabij de haven van Bergen op Zoom' in: De Meule, Uitgave van Vereniging "De Westbrabantse Molens", nr. 125, 1e kwartaal 2025, pp. 17-25.
