Waarom maakten Joseph Alberdingk Thijm, de Roermondse Pierre Cuypers en de Haagse referendaris Victor de Stuers en hun makkers nu zulk een werk van die roomse geschiedschrijving van de Nederlandse katholieke kerkprovincie?
Een Nederlandse theocratie via Thijm
Thijm geldt hier als exemplarisch omdat hij onverdroten aan de weg timmerde in bijna alle segmenten van het publieke domein. Alberdingk Thijm nam in Nederland een prominente positie in het rooms-katholieke leven in. Thijm was hoogleraar en vond dus dat hij overal verstand van had. Thijm was te Amsterdam professor in de esthetica en kunstgeschiedenis, maar was niet te beroerd om zijn licht te laten schijnen over krijgskundige vraagstukken of de diplomatie met Frankrijk. Hij was soms een hinderlijke roeptoeter.
.png){kind=link}
In 1852 nam hij samen met Herman van Nouhuys (1821-1853) het initiatief voor de Volks-Almanak voor Nederlandsche Katholieken. Daarnaast was Thijm onder meer kunstcriticus voor de uitgave Amsterdamsche Ten-toon-stellingen en schreef daar onder het pseudoniem Pauwels Foreestier. In 1855 begon hij ook nog eens het tijdschrift Dietsche Warande waarin hij ook vele andere pseudoniemen hanteerde. Hij is de tamboer-maître in een fanfareorkest waarbij steeds meer katholieken, hinderlijk schallend, zich aansluiten, vaak ook dissonant blazend, omdat ze politieke oogmerken hadden. En niet de geringste. Ze wilden uiteindelijk weer van de Lage Landen een theocratisch staatsverband maken onder het primaatschap van Petrus. Niet minder.
Christus Koning
Niet meer. In juli 1871 organiseerde Alberdingk als voorzitter van de Piusvereniging in het Amsterdamse Paleis voor Volksvlijt een huldeblijk aan de jubilerende paus Pius X met onder meer een feestcantate van de hand van Johannes Verhulst en Herman Schaepman. Pius was bekend en berucht om zijn theocratische tendensen, ook staatkundig in het interstatelijk verkeer.
Pius vond dat overal ter wereld het Koningschap van Christus erkend moest worden - en dus het Koningschap van Christus’ plaatsvervanger, de Paus, die daarop het dogma van de Pauselijke Onfeilbaarheid wereldkundig kon uitventen. Onder meer via de Christus Koningfeesten die vooral in Braboland aansloegen. Zie in dit staatkundig verband en onder deze invalshoek: https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/heilig-hartverering-in-brabant-1.
Bekijk zo eens het beeld van Christus triomfator op de spits van de Paterskerk van de Augustijnen te Eindhoven. Een specimen van dit tartend streven. In de aanloop naar de viering van driehonderd jaar "Bevrijding van Den Briel" weigerde Thijm consequent de nationale vlag uit te steken. Hij werd bedreigd en uitgejouwd door jeugd met de leuze: "Als Alberdingk niet vlagt, gooien we hem in de gracht". Het leken roerige tijden, zoals altijd.
Het Heilig Roomse Rijk herijkt
Maar het was voor alle “andersdenkenden” al waarachtig bedreigend genoeg in 1850. Thijm c.s. wilden historiografisch beredeneren dat deze Lange Landen hoorden bij het Heilig Roomsche Rijk der Teutoonse Natie dat in 1806 zo ten onrechte was ontbonden onder druk van de usurpator Keizer der Fransen Napoleon I. Dat Rijk had idealiter altijd een keizer aan het hoofd gehad, gezalfd door de Paus. Die keizer was dan alleen door die zalving gelegitimeerd tot het verrichten van wereldse daden op basis van een publiek geweldsmonopolie. Zolang de Nederlanden in het gareel van dat Roomse Rijk hadden gelopen, was het iedereen goed gegaan en daarna niet meer.
Thijm wilde nu de grondwetswijziging van Thorbecke in 1848 aangrijpen om de oorspronkelijke kerkelijke organisatie uit de vroegste middeleeuwen te doen herrijzen in deze westelijke moerasdelta. Dan moesten hij en zijn kornuiten ook wel kunnen bewijzen dat die organisatie bestáán had, vanaf het moment dat het Romeinse westelijke keizerrijk in elkaar was gestort via een implosie te wijten aan een deficiënte legerorganisatie.
Met name door het ontbreken van strategische mobiele reserves in de noordelijke streken, waaronder Brabo-land. Vanaf dat moment waren de Pausen in de plaats getreden van de westelijke keizers van dat Rijk. Diens wereldlijke competenties hadden ze overgenomen. Een kerkje dat ongeschonden Romeinse monumentale relicten uit die tijd had behouden was daarvoor een doorslaggevend bewijs, vonden deze zeloten. Ze leefden in een tijd die bepaald afkerig was van de Franse Revolutie en van de ontzagwekkende geweldplegingen die deze omwenteling had veroorzaakt.
De pauselijke wereldlijke macht over de Lage Landen
Als Thijm nu met een goed verhaal kwam dat onomstotelijk de pauselijke wereldlijke macht in Het Westen bewéés, vanaf als het ware het begin der jaartelling – zoals het Doomsday-book in Engeland destijds deed – dan kon hij ook staatkundig aansturen op een restauratie in die zin. Daarvoor zou hij dan een katholieke politieke partij moeten oprichten. Dat was de bisschoppen in 1853 niet naar de zin. Ze waren net geïnstalleerd op hun zetels. Ze wisten dat katholieken suspect waren als dompers, geestdrijvers en landverraders. Ze wilden eerst hun kerkelijke hiërarchie intern consolideren. Pas daarna zouden ze kijken hoe ze eventueel in het publieke domein de strijd zouden aangaan met protestanten, liberalen, socialisten, humanisten en Israëlieten. Die laatsten bekleedden vaak hoge posten bij de Rijksoverheid in verbluffenden getale. Die moest men niet door overspannen triomfalisme tegen zich in het harnas jagen. Nu hád Thijm die beheptheid beslist en zijn vriend dr. Nuyens, de dorpsdokter uit het Noorderkwartier, evenzeer.
De Apostolisch Vicaris en Aartsbisschop Zwijsen
Zwijsen, de eerste aartsbisschop te Utrecht, beval de pastoors het rustig aan te doen. Hij zat als vicaris ook nog op de kathedra van Den Bosch. Hij zegde de parochieherders aan de boekhouding en kerkelijke administratie keurig in orde te brengen. Hij instrueerde ook géén conflicten te veroorzaken met de publieke overheden en vooral niet de publiciteit te zoeken als ze onverhoopt wel ontstonden.
Als de financiële balansen van de parochies klopten, dan ware om te zien naar nieuwe bedehuizen, groter, mooier en welingerichter dan de schuilkerken waaraan de Brabo’s gewoon waren. Die aanwijzingen kreeg Paulus van Griensven als pastoor van Strijp van zijn kerkvorst, die voorzichtigheidshalve bleef vertoeven op zijn landhuis onder Haaren. Van Griensven komt in 1838 naar Strijp. Hij is ontsteld over de armoede. De helft van de bevolking is armlastig. Kinderen gaan niet naar de Lagere School, want ze moeten meteen als ze uitgekleuterd zijn meewerken in de huishouding of op het land.
De Strijper bejaarden- armen- en ziekenzorg
Bejaarden worden in de winter het heidegebied ingejaagd door hun nazaten. Want wie niet werkt, die zal niet eten. Ze moeten maar doodvriezen. Pijnlijk is dat niet. Iedereen vindt het gewoon. Maar Van Griensven niet. Hij vindt dat het gemeentebestuur te Strijp de Armenwet-1854 niet naar behoren toepast. Dat bestuur krijgt per armlastige een minimale subsidie van het Rijk, te verdelen naar de aanwijzing van de districtscommissaris. Die wet gaat ervan uit dat het maatschappelijk hulpbetoon aan personen, die niet in hun bestaan kunnen voorzien of het maatschappelijk anderszins niet kunnen bolwerken géén voortdurende overheidstaak kan zijn. De kerkgenootschappen of religieuze gemeenschappen moeten daarin voorzien. Maar bij deze charitatieve zorg kunnen ze wel aanspraak maken op een zekere overheidssubsidie, maar dan alleen in de gevallen die exceptioneel schrijnend zijn. Let wel: dat is op dat moment ook de opvatting die Paus Pius IX heeft en dus deelt het Nederlandse episcopaat daarin.
De districtscommissaris heeft bij deze subsidies geen wettelijk gestandaardiseerde verdeelsleutel. Het oordeel of onderstand vanwege het Rijk onontkoombaar is, hangt dus al en is overgelaten aan de lokale taxaties van die commissaris. En in Strijp heerst armoede. Mensen sterven er vroegtijdig, de zuigelingensterfte en de kraamvrouwenkoorts jagen het gemiddelde van die oversterfte seizoensgebonden op. De Strijpers zijn dus extreme soberheid gewoon. De voorzieningen die de Armenwet toelaat, financieel, stoffelijk of verpleegkundig, moeten bij die soberheid aansluiten en voorts moet het niet aan degeen die de onderstand aanvraagt te wijten zijn dat hij of zij behoeftig is. Dat moet die commissaris controleren bij de jaarlijkse verantwoording van gemeentewege van de armenkas. Hij pleegt dus sociale stratificaties naar standen, beroepen en nering. Een daggelder krijgt dus per definitie minder dan een persoon van de middenstand, daarin voelt niemand enige discriminatie.
Die commissaris heeft zo zijn voorkeuren. De kerk mag aanvullen met stoffelijke voorliggende voorzieningen zoals sajet, wol om warme klederen te breien, turf, bronolie en soms commiezenbroden, keihard voor oude tanden. Dat dunkt Van Griensven niet aan de maat. Het is niet genoeg om van te leven maar ook niet om bij te sterven. Het moet ook voor ouden van dagen menswaardiger. Daar wil hij éérst in voorzien. Dan komt later die staatkundige partijvorming wel. Zwijsen gaat akkoord. Want Van Griensven vraagt niet om een nieuwe kerk. Hij wil een dorpspomp en een gaarkeuken voor ouden van dagen, géén politiek gehakketak - en dat vindt de bisschop best.
Lees hier verder in Oud Strijp (18): Geen confrontaties in Braboland.
Ga hier terug naar Oud Strijp (16): Over de vervolgingen in Braboland.