Zoekwijzer slavernijverleden

Inhoudsopgave 

1. Inleiding

2. Sporen in de archieven

3. Zoekstrategieën

4. Lijst van bedrijven met mogelijke banden

5. Zoektermen

6. Andere hulpbronnen

7. Eindnoten

1. Inleiding

Het slavernijverleden, voor de een iets waarmee we nog dagelijks geconfronteerd worden, voor de ander een ver-van-mijn-bedshow. Toch wordt steeds duidelijker dat het slavernijverleden een integraal en vormend onderdeel was van de Nederlandse geschiedenis. Nederlandse banken, bedrijven en families waren niet alleen direct betrokken bij de slavernij, ook maakten ze indirect de handel in tot slaaf gemaakte mensen mogelijk. Denk bij die 'indirecte betrokkenheid' aan de grote stroom van economische activiteiten die verweven waren met de plantage-economie, zoals de scheepsbouw, de productie van handelsgoederen gebruikt in de slavenhandel, de betaling van lonen aan zeelieden en soldaten, verzekeringen en commissies.[1] Er wordt wel gesproken van een 'slavernijcomplex', waarin de Nederlandse economie verweven was met de bevoorrading, financiering, verzekering, verwerking en transport in de Republiek en de andere delen van Europa.

Plantageproducten als koffie, suiker, katoen en tabak werden niet alleen geconsumeerd in Nederland, maar ook verhandeld en verwerkt. Daarnaast verbond de productie van goederen bestemd voor de handel in Afrika en gebruik op de overzeese plantages de Nederlandse economie met het slavernijsysteem. Het zwaartepunt van de verwevenheid van de Nederlandse economie met de slavenhandel en de overzeese plantages, ligt met name in de grote steden en zeeprovincies, zoals Noord- en Zuid-Holland, Zeeland en in mindere mate Friesland en Groningen.[2] Dat is terecht maar ook is inmiddels duidelijk dat de achterlanden en plattelandsregio’s al vanaf de zeventiende eeuw verweven raakten met het slavernijsysteem.[3] Ook in Noord-Brabant waren industrieën verbonden met het slavernijsysteem, denk bijvoorbeeld aan de productie van textiel in Helmond of de doorvoer handel van koloniale waar in Den Bosch.[4]

Onderzoek naar deze banden met Brabant kan een nieuw licht werpen op de manier waarop de gehele Nederlandse maatschappij en economie verbonden was met de slavernij. Het illustreert hoe de koloniale goederen tot in Brabant doordrongen, waardoor een dieper inzicht ontstaat in de complexiteit en omvang van de betrokkenheid van Nederlandse regio’s bij het slavernijverleden. Door specifiek te kijken naar Brabant en het Brabantse landelijke gebied, kunnen verschillen tussen de stad en het platteland worden blootgelegd. Ook kan worden hardgemaakt dat de betrokkenheid bij de slavernij en koloniale handel niet beperkt bleef tot de stedelijke centra, maar ook merkbaar was in de landelijke gebieden.

In deze zoekwijzer leggen we je uit hoe je zelf onderzoek kan doen naar de verwevenheid van de Brabantse maatschappij en economie met slavernij.

Definitie 'slavernij'

Zoals ook later in deze zoekwijzer naar voren zal komen, is het van belang om kritisch te reflecteren op de terminologie die gehanteerd wordt bij het onderzoek naar het slavernijverleden. Allereerst is natuurlijk van belang wat precies wordt bedoeld met 'slavernij'? In het boek Staat en Slavernij, over het Nederlandse slavernijverleden, wordt de volgende definitie van slavernij gehanteerd: “een extreme vorm van individuele onvrijheid en gedwongen arbeid waarin zowel de persoon als de arbeid van de slaafgemaakte als eigendom wordt geclaimd.”[5] Ook wordt de slavernij gekoppeld aan de koloniale expansie van de Europeanen die plaatsvond van de vijftiende tot het einde van de negentiende eeuw. Er wordt daarom ook wel gesproken over de term ‘koloniale slavernij’, omdat slavernij voorkwam in wat ook wel, in neerlandocentrisch perspectief, 'de Oost' en 'de West' wordt genoemd.

Definitie 'directe' en 'indirecte betrokkenheid'

In navolging van andere onderzoeken naar het slavernijverleden, wordt ‘betrokkenheid bij slavernij’ als volgt gedefinieerd: “Het uitreden of financieren van schepen voor de slavenhandel, plantage-eigendom (en dus eigendom van slaafgemaakte), directeurschap van een plantagefonds, inkoop en doorvoer van plantagegoederen, scheepvaart op plantagekoloniën, raffinage van plantagegoederen en het verstrekken van hypotheken voor plantages gelden als directe betrokkenheid. Andere activiteiten duiden wel op een verband met slavernij, maar zien we als indirecte betrokkenheid, bijvoorbeeld als iemand firmant was in een onderneming die zich ook bezighield met de doorverkoop van koloniale goederen of als iemand enkele aandelen had in een fonds dat in plantages investeerde.”[6]

Geografische afbakening zoekwijzer

De zoekwijzer is specifiek toegespitst op het gebied wat ooit de Meierij van ’s-Hertogenbosch was. Het gebied wat nu grofweg ligt in Oost-Brabant, kan worden beschouwd als het achterland van de meer welvarende gebieden in het Westen van de Nederlanden. Toch vervulde deze plattelandsregio een belangrijke functie in de koloniale goederenketens, namelijk als schakel in de doorvoerhandel naar steden als Luik, Aken en Maastricht en andere, meer oostelijk gelegen, gebieden.[7] Ook de plattelands- en huisnijverheid en (latere) proto-industrie maakte van de regio rondom Den Bosch een belangrijk gebied voor de aanvoer van handelsgoederen voor de overzeese handel en plantages. Daarnaast bevond de regio rondom Den Bosch zich in de unieke positie dat het de havensteden van Holland en Zeeland kon bevoorraden, maar ook die van de Zuidelijke Nederlanden zoals Oostende en Antwerpen.

2. Sporen in de archieven

In archieven, waaronder die van het BHIC, kun je sporen van het slavernijverleden vinden. Denk aan de vele handelsverslagen, manumissies (het vrijlaten van mensen uit slavernij - klik hier (opent in een nieuw tabblad) voor meer informatie) en eigendomsakten. In archieven is echter ook veel niet terug te vinden. De giftige ideologie die mensen tot handelswaar maakte, heeft er ook voor gezorgd dat er niet of nauwelijks aandacht werd besteed aan de belevingswereld van tot slaaf gemaakten. De grimmige werkelijkheid is verborgen achter de cijfers en zakelijke verslagen. Het is dus belangrijk dat je oog hebt voor wat niet in de bronnen staat. Om, zoals het wel wordt gezegd, ‘tussen de regels door’ te lezen, ‘op zoek naar de stiltes.’ Het roept de vragen op: Waar wordt niet over gesproken? Welke perspectieven, personen en verhalen ontbreken? Wie werd toegestaan om te spreken en wie niet?

Vrijwel alle bronnen zijn geproduceerd door de kolonisator ofwel de slavenmaker.[8] Dit maakt van het archief dus geen passieve en neutrale opslagplaats. Sommige informatie en documenten wordt opgeslagen en anderen niet. De vraag rijst: welke verhalen worden bevoorrecht en welke worden gemarginaliseerd binnen deze bewaarplaatsen van kennis? Welke documenten verdienen het om bewaard te blijven en welke worden als minder belangrijk beschouwd? Bovendien is het belangrijk om te erkennen dat, ook bij het beheer van de archieven in de daarop volgende jaren, niet dezelfde gevoeligheid aan de dag is gelegd als vandaag de dag. Hierdoor zijn raciale vooroordelen en stereotyperingen bewust en onbewust in stand gehouden in bijvoorbeeld beschrijvingen en inventarissen.

Inmiddels zijn veel van de bestaande bronnen gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek en andere publicaties. Ook hier is het belangrijk om op te merken dat het onderzoek vaak een macro-perspectief hanteert, van boven en buiten af. Natuurlijk mede ingegeven door het beschikbare bronmateriaal. Toch is het gevolg hiervan dat veel nazaten van tot slaaf gemaakten zich niet of nauwelijks herkennen in deze geschiedenissen. Zelfs wanneer er met een kritische blik naar het slavernijverleden gekeken wordt bestaat de kans de erfenis daarvan onderbelicht wordt. Te veel aandacht voor de verwerpelijke rol van de slavenmakers kan de aandacht afleiden en er zo voor zorgen dat de slachtoffers opnieuw in de schaduw komen te staan. In recent onderzoek wordt er terecht dan ook veel aandacht besteed aan de manieren waar tot slaaf gemaakten in verzet kwamen tegen het systeem van uitbuiting. Ook wordt er veel nadruk gelegd op oral history om de oververtegenwoordiging van het koloniale perspectief in de archieven te vereffenen.

Dit gezegd hebbende komen we direct op de tekortkomingen van deze zoekwijzer. Ingegeven door het beschikbare bronmateriaal ligt de focus voornamelijk op de economische aspecten van het slavernijcomplex. Het gaat daarom voorbij aan de geschiedenis van het verzet van de tot slaaf gemaakten en de persoonlijke verhalen die ten grondslag liggen aan deze geschiedenis. Waarbij kan deze zoekwijzer dan wel helpen? Terwijl de laatste jaren is gebleken dat ook in Brabant veel sporen van slavernij te vinden zijn, worden deze veelal gepresenteerd als ‘incidenteel’, een onderneming of familie die betrokken was bij de slavernij.[9] In deze zoekwijzer ligt dan ook nadruk op de structurele banden en handelsnetwerken. Netwerken die niet begonnen of ophielden bij de havensteden van Europa, maar zich uitstrekte tot in de achterlanden.

Om de verwevenheid van de Brabantse economie en maatschappij met de slavernij te onderzoeken moeten verschillende archieven, collecties en bronnen gebruikt worden. Sporen van de Nederlandse betrokkenheid bij het koloniale en slavernijverleden zijn terug te vinden in de hand liggende archieven van bijvoorbeeld de VOC, WIC en het Ministerie van Koloniën maar ook van de verschillende kerken die betrokken waren bij het missie en zendingswerk. Veel van deze archieven zijn opgeslagen bij het Nationaal Archief in Den Haag. Voor het onderzoek in de deze archieven zijn verschillende zoekhulpen geproduceerd, onder het kopje ‘verwijzingen naar andere hulpbronnen’ zijn een aantal van deze zoekhulpen opgesomd. Een goede hulpbron voor het navigeren van deze archieven is de recent verschenen gids voor historici, Nederlands kolonialisme van archief tot geschiedschrijving.[10]

Ook in Noord-Brabant en, in het bijzonder bij het BHIC, kunnen bronnen en archieven gevonden worden die niet alleen een licht werpen op het Brabantse, maar ook op het Nederlandse slavernijverleden. Waar de archieven van de grote handelsondernemingen veelomvattend en goed toegankelijk zijn, valt op dat informatie over de betrokkenheid van Brabant bij de slavernij en koloniale handel zeer versnipperd en verspreid aanwezig is de archieven. Ook in de archiefbeschrijvingen en inventarissen zijn nauwelijks aanknopingspunten voor dergelijk onderzoek te vinden. Waarom dit zo is blijft gissen, maar een reden kan zijn dat de verbanden met de slavernij nooit als zodanig zijn opgevat. Het is belangrijk om op te merken dat het hier dus gaat om zijn archieven waarin de banden met de slavernij niet direct naar voren komen. Toch kan met behulp van de juiste zoekstrategie relevante informatie uit de archieven worden gehaald.

3. Zoekstrategieën

De meest relevante archieven zijn de familie- en bedrijfsarchieven, te vinden bij verschillende archiefinstellingen in Noord-Brabant. Verschillende in Brabant gevestigde families en ondernemingen waren zowel indirect als direct verbonden met de slavernij. Maar welke familie- en bedrijfsarchieven bieden aanknopingspunten voor het onderzoek naar het slavernijverleden? Een goed begin is om te kijken naar families en ondernemingen die betrokken waren bij de handel en verwerking van plantageproducten als katoen, suiker, koffie, tabak, maar ook minder bekende plantageproducten als indigo, rijst en cacao. Daarnaast zijn er ook goederen die vaak gebruikt werden voor de handel in Afrika of geproduceerd voor de plantages, zoals verschillende stoffen, ijzerwaren en alcoholische dranken. Je kan hier ook denken aan meer specifieke producten als (plantage)klokken, bouwmaterialen en geweren die vaak verscheept werden naar Afrika of de Amerikas.

In de overgebleven archieven van families en bedrijven die actief waren in deze sectoren, kunnen stukken gevonden worden over handelsgoederen, contacten en andere zaken aangaande de handelsactiviteiten waaronder mogelijk ook de handel in tot slaaf gemaakten of andere vormen van betrokkenheid. Het bronmateriaal in deze archieven bestaat vaak uit correspondenties, kasboeken, rekeningen en maar ook andere stukken betreffende de bezittingen te vinden. Daarnaast zijn er nog andere archieven waarin tevens informatie over eigendommen te vinden is, zoals bijvoorbeeld notariële archieven. Ook administratieve archieven waarin handelsregisters met informatie over in- en uitvoerrechten (convoyen en licenten) te vinden zijn, kunnen inzicht bieden in de koloniale handel. Daarnaast moest voor sommigen producten een ‘paspoort’ worden aangevraagd, ook deze kunnen vaak in bovengenoemde archieven te vinden zijn.

Een andere bron die veel aanknopingspunten biedt voor verder onderzoek is het archief van de familie van Lanschot. Welbekend is dat de in Den Bosch gevestigde familie een groot deel van haar vermogen verdiende met de handel in koloniale waar en daarmee indirect betrokken was bij de slavernij. Het archief geeft daarom inzicht in de verwevenheid van de Brabantse economie met de slavernij, met name de stukken met betrekking tot  F.A. van Lanschot in zijn rol als agent, een soort vertegenwoordiger, van de Nederlandse Handel-Maatschapij geven een duidelijk beeld van ondernemingen die betrokken waren bij de koloniale handel.

De N.H.M. werd opgericht door koning Willem I om de Nederlandse positie als stapelmarkt te herstellen en de handel in koloniale producten te laten opleven, nadat deze was verslechterd na de Franse Tijd. In zijn rol als agent van de N.H.M. stelt F. van Lanschot een lijst op met producenten en producten die in aanmerking komen voor uitvoer via de N.H.M. Voor het opstellen van deze lijst put van Lanschot uit producenten die al eerder producten hebben uitgevoerd naar zowel de Oost-Indië als West-Indië. Hieronder wordt in de tabel weergegeven welke producenten en producten in aanmerking kwamen alsmede waar zij gevestigd waren. Hoewel veel van de producten bestemd waren voor Oost-Indië, zijn er ook een aantal waarbij expliciet West-Indië beschreven staat.

4. Lijst van bedrijven met mogelijke banden